SORULAR VE CEVAPLARLA HIV/AIDS

Dr. Aygen Tümer
Hacettepe Üniversitesi AIDS Tedavi ve Araştırma Merkezi
(HATAM) Koordinatörü

HIV/AIDS EPİDEMİNİN BAŞINDA TOPLUM POLİTİKALARINI NASIL ETKİLEDİ?

1980’li yılların başlarında, HIV enfeksiyonunun yayılmasına cevap olarak toplum politikası oluştuğunda, kanun yapanlar ve sağlık alanında çalışan profesyoneller HIV/AIDS hastalığı için hangi politikanın uygun olduğu konusunda kararsız kaldılar. Geleneksel olarak, bulaşıcı bir hastalığa özellikle de cinsel yolla bulaşan hastalıklara karşı verilen savaşta kullanılan halk sağlığı modeli; etkilenen kişiyi tanımlamak ve tedavi etmektir. AIDS epidemisinin ortaya çıktığı ilk yıllarda, hastalığın bulaşıcı doğası bilindiği halde, enfeksiyöz ajanın tespiti için herhangibir test yoktu. Yani henüz sağlıklı görünen birinin enfekte olup olmadığını tespit etmenin bir yolu bulunmamakta idi. Buna ek olarak, enfekte kişileri tespit etmek için antikor testi geliştirildiğinde, 1987 yılında ZDV (zidovudin) kullanılabilir hale gelene kadar herhangibir tedavi de mevcut değildi. ZDV bazı hastalarda HIV enfeksiyonu tedavisi için kullanışlı olmasına rağmen, tam tedavi edici bir ilaç değildi. Daha sonraları, bazı primer bulaşma yollarına (örneğin damariçi madde kullanımı, homoseksüel cinsel temas) karşı olan sosyal tabular yüzünden ve günlük temaslar yolu ile olabilecek enfeksiyon korkusu yüzünden HIV enfekte kişiler damgalanmışlardır. HIV/AIDS hastalığının, enfekte insanların işlerini ve sağlık sigortalarını kaybetme, arkadaşlar arası ve aile içi ilişkilerini zedelemede önemli etkileri olmuştur.

HIV enfeksiyonunun tıbbi açıdan tek oluşu ve enfekte kişiyi çevreleyen güçlü sosyal konular, bu hastalığı diğer hastalıklardan farklı bir konuma oturtmaktadır. Toplum ve enfekte bireylerin ihtiyaçları ile ilgilenmek için toplum politikalarına ihtiyaç duyulduğunun anlaşılması üzerine, toplum politikası hazırlayıcılar “HIV’i ayrı tutma” diye bir doktrin geliştirdiler. Bu doktrin, bulaşıcı hastalıklarda kullanılan geleneksel tıbbi modelin HIV enfeksiyonunda uygulanamayacağını ve toplum politikalarının bu gerçeği göz önüne alarak tasarlanması gerektiğini bildirmektedir. Tam kür elde edilebilecek tedavinin henüz bulunmayışı, HIV enfekte ancak sağlıklı görünen kişilerin başkalarını enfekte edebileceğinin anlaşılması, HIV antikor testi ile tanının konabilmesi ve hastalığı çevreleyen sosyal konular, özellikle HIV/AIDS epidemisi ile ortaya çıkan bazı ilk olan konulara yönelik toplum politikalarının tasarlanması gerektiği anlamına gelmektedir.

HIV-ANTİKOR TEST SONUÇLARI TOPLUM GÖREVLİLERİNE VERİLEBİLİR Mİ?

HIV/AIDS epidemisinin ilk yıllarında Amerika Birleşik Devletleri’nde pekçok eyalet test yaptırmak isteyenlere güvenecekleri bir ortam sağlamak amacı ile kamu tarafından finanse edilen gizli veya anonim HIV antikor testi sağlayan yerler açtılar. Anonim test sisteminde, test edilen kişinin kimliği bilinmemektedir ve sonuçlar bu kişiye numaralı kodlu bir sistemle ulaştırılmaktadır. Gizli test sisteminde ise, test edilen kişinin kimliği sağlık kurumu tarafından bilinmektedir ancak diğerlerinden bir sır olarak saklanmaktadır. Anonim veya güvenilir test sistemlerinin oluşturulması HIV enfeksiyonu için test yaptırmaktan çekinenleri cesaretlendirmek için önemli bir etkendi. Daha sonraki yıllarda pekçok eyalet, test merkezlerinin HIV antikoru pozitif çıkan kişinin adını, eyalet sağlık memurlarına açıklamalarını zorunlu kılan yasalar çıkardı. Bu uygulamayı destekleyenler, bu tür bir bildirimin HIV önleme çabalarına yardımcı olacağına ve HIV enfekte kişilerin cinsel partnerlerini izlemeye ve potansiyel olarak kontak kurmaya (buna “kontak izleme” denir) yarayacağına inanmaktadırlar. Bu uygulamaya karşı olan grup ise, HIV enfekte kişinin kimliğinin zorunlu olarak eyalet sağlık memurlarına bildirilmesinin, test yaptırıp tıbbi bakım ve eğitim alabilecek bir kişiyi engelleyebileceğine inanıyor. Hem HIV enfekte kişilerin ayrımcılığa uğratılması, hem de güvenilir HIV test sonuçlarının yasadışı açığa vurulması olayları, HIV enfekte kişilerin adlarının zorunlu olarak eyalet sağlık memurlarına bildirilmesi konusu içinde tartışılmalıdır. 

Kişi, HIV antikor testine başvurmadan önce yapılacak testin anonim ve/veya güvenilir olup olmadığı konusunda bilgi sahibi olmalıdır. Eğer test edilecek kişiye anonim test sistemi gerekiyorsa, kişi anonim teste izin veren bir eyalete gidebilir veya evde uygulanan test kitlerinden kullanabilir. Evde uygulanan antikor test kitleri, 1996 yılında FDA tarafından onay almış olup, bir eczaneden satın alınabilir. Uygulamasında ise, toplama kağıdına iğne-delgeç aracılığı ile örnek kanın konulmasını gerektirir. Üzerinde test edilen kişinin kimliğini değil de, test kitini tanımlayan özel bir barkod olan bu kart, daha sonra posta yolu ile test merkezine gönderilir. Sonuçlar telefonla öğrenilir ve eğer test sonucu pozitif ise test merkezince telefonda danışmanlık hizmeti ve öneri sağlanır. 

HANGİ KOŞULLAR ALTINDA HIV ENFEKTE KİŞİLERİN CİNSEL PARTNERLERİ YA DA DİĞER YÜKSEK RİSKLİ KONTAKLARI TOPLUM GÖREVLİLERİNCE HABERDAR EDİLEBİLİR?

“Kontak izleme” ya da diğer adı ile “partnerin haberdar edilmesi”, toplum sağlık aracılarının cinsel yolla bulaşan bir hastalığı olan kişinin cinsel partnerinin ya da diğer yüksek riskli kontaklarının kimliklerinin tespit edilmesi için uyguladığı bir prosesdir. Orijinal olarak sifilis (frengi) ve gonore (bel soğukluğu) için uygulanan bu prosesi, günümüzde eyaletler HIV için de uygulamaya başlamışlardır. Bazı eyaletler HIV enfekte bireyin kontaklarını haberdar etmesini istemekte, bazı eyaletler ise danışmanlık hizmeti verenlere partnerlerinin isimlerini vermelerini istemektedir. Burada haberdar edilen cinsel partnere enfekte bireyin kimliği açıklanmamaktadır.

ABD’nde 1988 yılında, 12 eyalette HIV enfekte bireylerin partnerlerinin haberdar edilmesini gerektiren politikalar vardı. 1996 yılında, tüm eyaletler, kamu tarafından finanse edilen, danışmanlık hizmeti verip test yapan merkezlerden destek alabilmek için partner haberdar etme sistemini bir zorunluluk olarak getirdiler. ABD’de her eyalet farklı yasalarla, farklı uygulamalar yapmıştır. Bu programların pekçoğu enfekte kişinin gönüllü olarak doğru bilgi vermesine dayanmaktadır, ancak HIV enfekte kişilerin çoğu cinsel partnerlerinin kimliğini açığa vurmak istememektedirler. 

Yapılan bir araştırmada, cinsel ve ilaç partnerlerinin isimlerini sağlayan HIV enfekte hastalarla değişik haberdar etme şekillerinin başarısı karşılaştırılmıştır. Eğitimli danışmanlar partnerlerin %50’sine başarı ile ulaşırken , hastanın kendisi partnerini uyarmaya çalışınca bu oran %7’lere düşmektedir. Haberdar edilen kontakların %50’i HIV açısından test edilmiş ve bunların %25’i enfekte olarak tespit edilmiştir. Hasta haberdar etme sisteminin mi yoksa halk sağlığının mı kullanılacağı kararı maliyet, güvenilirlik, muhtemel farkların gözetilmesi ve “uyarma sorumluluğu” analizlerine bağlıdır. Bilgilendirilmemiş HIV enfeksiyonu için kayda değer riski olan birini uyarma sorumluluğu enfekte bireyin gizliliğini yasal olarak bozmayı gerektirecek bir durum olarak karşımıza çıkmaktadır. Pekçok eyalette, HIV statüsünü kapsayan gizlilik yasaları doktorların ve diğer sağlık çalışanlarının üçüncü bir kişiye ismi gizli bir kişi tarafından ekspoze edildiklerini açıklama iznini getirecek şekilde değiştirilmiştir. Birçok yasa da doktorların sağlık otoritelerine bu tür bilgileri vermelerine izin vermektedir ki bunlar üçüncü bir kişiye HIV ile riskli bir temasın olmuş olabileceğini bildirebilsinler. Doktorlar ve diğer sağlık çalışanları diğer durumlarda bu bilginin gizliliğine saygı duymak zorundadır. Bir sağlık çalışanının bir hastanın HIV enfeksiyonu durumu ile ilgili bilgiyi diğer bir sağlık çalışanına açıp açamayacağı daha netlik kazanmamıştır. Eğer bu tür bir bilgi hastanın bakımı için önemli ise tıbbi personelin diğer sağlık çalışanına hastanın HIV durumunu açıklamasına izin vermektedir. 

Tercüme; “Questions and Answers on AIDS”, Lyn R. Frumkin, M.D., Ph.D. and John M. Leonard, M.D. Third edition. Health Information Press, Los Angeles, California 90010 yapılmıştır.