TRAKYA ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ ÖĞRENCİLERİNİN HIV/AIDS KONUSUNDAKİ  BİLGİ-TUTUMLARI ve 1996’DAN BUYANA DEĞİŞİMİ

Dr.Galip EKUKLU1			Dr.Hülya TUĞRUL2	Dr.Hatice GÜL2	
Dr.Muzaffer ESKİOCAK3		Dr.Ahmet SALTIK4

1 Yrd.Doç., Trakya Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı, Edirne
2 Araş.Gör., Trakya Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı, Edirne
3 Doç., Trakya Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı, Edirne
4 Prof., Trakya Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı, Edirne

İletişim Adresi :

Yrd.Doç.Dr.Galip EKUKLU
Trakya Üniversitesi Tıp Fakültesi 
Halk Sağlığı Anabilim Dalı
22030 			Edirne

Tel 		: 0 284 235 76 41 / 1565
Faks 		: 0 284 235 76 52
e-posta 	: ekuklu @hotmail.com

ÖZET

Amaçlar : Araştırmanın amacı; Trakya Üniversitesi Tıp Fakültesi öğrencilerinin HIV/AIDS konusundaki bilgi düzeylerini saptamak, varsa sınıflar arasında farklılıkları ortaya koymak, öğrencilerin bilgi düzeylerinin tutumlarını ne yönde etkilediğini ortaya koymaktır. Bir başka amaç da benzer yöntemlerle 1996 yılında yapılan çalışma sonuçlarıyla 2002 sonuçlarını karşılaştırarak değişimi irdelemektir.

Gereç ve Yöntemler : Çalışma, Trakya Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde okuyan toplam 1 075 öğrenci evreninden, sınıfa ve cinsiyete göre ağırlıklandırma işleminden sonra % 25 örneklemle seçilen 141’i erkek, 134’ü kız olmak üzere toplam 275 öğrencide yapılmıştır. Araştırmacılar tarafından geliştirilen anket Formu 10’u açık 6’sı kapalı uçlu olmak üzere toplam 16 sorudan oluşmuştur. Anket formu 1.,2., 3. sınıflara anfilerde; 4, 5, 6. sınıflara staj dersanelerinde gözlem altında uygulanmıştır. 

Bulgular : HIV/AIDS’in bulaşmasında etkili olabilecek etmenler sorusunda 1., 2., 3., 4., ve 5. sınıflarda en az doğru yanıtlanan seçenek “emzirme ile bebeğe geçiş” iken 6. sınıflarda “oral ilişki ile geçiş” olmuştur. Öğrencilerin % 50’si (137) HIV/AIDS’le ilgili bilgilerini medyadan edindiklerini belirtmişlerdir ve yalnızca üçte biri konuyla ilgili bilgi düzeylerini yeterli bulmaktadır. Trakya Üniversitesi Tıp Fakültesi öğrencileri HIV/AIDS’le ilgili bilgi sorularının üçte ikisini doğru yanıtlayabilmiştir. Bu oran 1996 yılında yapılan çalışma sonuçlarına çok yakındır ve aradan 5 yıl geçmesine karşın dikkate değer bir gelişme olmamıştır.HIV/AIDS’in bulaşmasında etkili olabilecek etmenler tıp fakültesi öğrencilerince tam olarak bilinememektedir. Öğrenciler çoğunlukla HIV/AIDS’i kendileri ve ülkemiz için bir tehdit olarak görmemektedirler. 

Sonuçlar : Gelecekte topluma sağlık eğitimi ve sağlık hizmeti verecekleri düşünüldüğünde tıp öğrencilerinin bilgi açıklarının olması HIV/AIDS savaşımını olumsuz etkileyebilir. Trakya Üniversitesi Tıp Fakültesi müfredatı incelendiğinde doğrudan ya da dolaylı olarak HIV/AIDS’le ilgili ders saati yaklaşık 20 saattir ve kendi ifadelerine göre öğrenciler HIV/AIDS konusunda yeterince bilgili değildirler. Küresel ölçekte bu denli önemli sorun için tıp fakültesinde işlenen dersler biçim, içerik ve süre yönünden dikkatlice sorgulanmalıdır. 

Anahtar Sözcükler: HIV/AIDS, Tıp öğrencileri, Tıp eğitimi, HIV/AIDS eğitimi, Bilgi-tutum.

SUMMARY  

The objective of this study is to evaluate the HIV/AIDS knowledge of the students from all terms of University of Thrace Medical School and to clarify the possible differences.  

Methods : A pre-tested questionnaire was distributed to 275 medical students from all classes of the medical school to collect the required data. 141 (51.3 %) of the students were male and 134 (48.7 %) were female. 

Results : In the question inquiring the factors influencing HIV/ AIDS transmission, “Transmission by breast-feeding to infants” was the least correctly chosen item in 1st, 2nd, 3rd, 4th, and 5th classes while “Oral sex” was the least in 6th class.  50 %  (137) of the students determined “mass-media” as the resource of their HIV/AIDS knowledge. The factors influencing HIV/AIDS transmission are not known well by the students. The knowledge deficiencies, especially about the factors which were expected to be known by the 100 %  of the students like normal sexual intercourse, anal intercourse and blood products, are important results. The rate of the students who are knowledged as a health worker was the risk for HIV/AIDS transmission, increase as the classes upgrade. 

Conclusions : These results should be benefited in under-graduate medical education. As a conclusion; the HIV/AIDS knowledge of the students in University of Thrace Medical School is insufficient, in general. The methods and the curricula of the lectures on communicable diseases -particularly on AIDS- which, without no doubt, will affect whole world in the forthcoming years, must be reviewd.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              

Key Words : HIV/AIDS, Medical Students, Knowledge-attitude, Medical Education, HIV/AIDS 

GİRİŞ  ve AMAÇLAR : 

AIDS (Acquired Immuno Deficiency Syndrome) günümüzden yaklaşık 20 yıl önce 1980’li yıllarda ABD’de tamamen sağlıklı genç eşcinsel erkeklerde ve damardan uyuşturucu kullananlarda nedeni bilinmeyen bir immün yetmezlik ile giden Kaposi Sarkomu ve Pnömosistis carinii pnömonisi gibi bazı fırsatçı enfeksiyonlarla ortaya çıkmıştır. Yapılan çalışmalarla sendrom niteliğinde olan bu soruna HIV (Human Immunodeficiency Virus) virüsünün neden olduğunu ortaya koymuştur.(1-4) Dünya genelinde 40 milyon kişinin AIDS hastalığına yol açan HIV virüsüyle yaşadığı belirtilmektedir. Uluslararası Kriz Grubu adlı kuruluş tarafından yayınlanan rapora göre, 2005 yılında dünyadaki AIDS’li sayısı 100 milyona ulaşacağı ve aynı yıl dünyadaki her 4 yetişkinden birinin AIDS’ten öleceği öne sürülmektedir.(5) Dünyadaki HIV/AIDS taşıyıcılarının %69.3’ü 
Orta ve Güney Afrikadadır.(6) Bugün yaklaşık 180’i aşkın ülkeden HIV/AIDS bildirimleri yapılmaktadır.( 7,8) Ancak bildirimlerdeki eksiklikler ve tanı olanaklarının kısıtlı olduğu göz önüne alınacak olunursa bu sayının daha da fazla olabileceği endişesi vardır. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Bulaşıcı Hastalıklar Daire Başkanlığı Cinsel Yolla Bulaşan Hastalıklar Şubesinden edinilen verilere göre; AIDS hastalığında Türkiye’de 1985 yılında 1 olgu 
ve 1 taşıyıcı belirlenirken, bu rakam 2001 yılı sonu itibariyle 404 olgu ve 921 taşıyıcıyla toplam 
1 325’e yükselmiştir. Ülkemizdeki HIV/AIDS’lilerin çeşitli gruplara dağılımı şöyledir. % 50.9’u heteroseksüel, % 7.6 homoseksüel ve biseksüel, % 7.5 damar içi madde kullanan, % 3 kan transfüzyonu almış ve  % 28 diğer nedenler ve nedeni bilinmeyen olgulardır. Türkiye’deki HIV/AIDS’lilerin yaşa göre dağılımı irdelendiğinde enfazla 15-39 yaşlar arasındadır. Toplam 1 325 kişinin 406’sı kadın ve 919’u erkektir.(9) Ancak bildirimlerdeki eksiklik ve aksaklık, tanı güçlükleri nedeniyle bu rakamların buzdağının görülen bölümü olduğunu düşündürmektedir. HIV virüsü ile enfekte bir kişide virüs en fazla kan, vajinal sıvı ve sperm’de; daha az miktarlarda olmak üzere idrar, ter, gözyaşı, tükürük, bronş sıvısı, beyin omurilik sıvısı, anne sütü gibi vücut sıvılarında 
ve kemik iliğinde bulunmaktadır.(10) HIV/AIDS’in başlıca bulaşma yolları; homoseksüel ve hetero-seksüel cinsel ilişki, kan ve kan ürünleri transfüzyonu, virüs ile bulaşlı cerrahi gereçlerin ve enjektörlerin; sünnet, kuaför, kulak deldirme ve dövme yapımında bulaşlı gereçlerin kullanımı, doku-organ ya da sperm nakli, anneden bebeğe plasenter veya sütle geçiştir. HIV/AIDS, AIDS’li kişi ile aynı ortamı paylaşma ile, mutfak, tuvalet, banyo gibi yerlerin ortak kullanımı ile, kan emici böceklerle, el sıkışmayla ve solunum yoluyla bulaşmamaktadır.(2, 11-15) Bu anlamda insanlar, düzenli ve güvenli cinsel yaşam, kan ve kan ürünlerinin kullanmadan önce test edilmesi, ortak şırınga kullanılmaması gibi önlemlerle kendilerini HIV/AIDS’ten koruyabilirler. Günümüzde çalışmalar hızla sürmekle birlikte HIV/AIDS’e karşı ucuz ve özellikle HIV/AIDS’in yaygın olduğu az gelişmiş ülkelerde kullanılabilecek bir sağaltım ya da aşı henüz geliştirilememiştir.(14, 16) Bu nedenle 
bugün için koruyucu önlemlerin uygulanması tek çözüm gibi görünmektedir. 

Araştırmanın amacı; Trakya Üniversitesi Tıp Fakültesi (TÜTF) öğrencilerinin HIV/AIDS konusundaki bilgi düzeylerini saptamak, varsa sınıflar arasında farklılıkları ortaya koymak, öğrencilerin bilgi düzeylerinin tutumlarını ne yönde etkilediğini ortaya koymaktır. Bir başka amaç, aynı yöntemlerle 1996 yılında yapılan çalışma sonuçlarıyla 2002 sonuçlarını karşılaştırarak değişimi irdelemektir.

GEREÇ ve YÖNTEMLER : 

Çalışma, TÜTF’de okuyan toplam 1 075 öğrenci evreninden, sınıfa ve cinsiyete göre ağırlıklandırma işleminden sonra sistematik örnekleme yöntemiyle seçilen 275’ine (% 25) gözlem altında anket uygulaması biçiminde yapılmıştır. Araştırmacılar tarafından geliştirilen anket Formu, HIV/AIDS bakımından risk grupları, HIV/AIDS’in bulaşma yolları, Dünya’da ve Türkiye’deki kayıtlı kayıtsız HIV/AIDS olgu sayıları, HIV/AIDS’in ilk olarak nereden duyulduğu, HIV/AIDS’ten korunmada kontraseptif yöntemlerin etkinlik düzeyleri, HIV/AIDS ve HIV/AIDS’li olgulara karşı tutumları irdeleyen 10’u açık 6’sı kapalı uçlu olmak üzere toplam 16 sorudan oluşmuştur. Ön denemeden sonra anket formunda gerekli düzeltmeler yapılmış, 1.,2., 3. sınıflara anfilerde; 4, 5, 6. sınıflara staj dersanelerinde gözlem altında uygulanmıştır. Bulgular SPSS paket programıyla değerlendirilmiş, istatistiksel analizlerde 2  testi kullanılmıştır. 

BULGULAR : 

T.Ü. Tıp fakültesinde 2001-2002 eğitim öğretim döneminde toplam 1075 öğrenci okumaktadır. Bunlardan örneğe seçilen 275’inin 141’i erkek (% 51.3), 134’ü (% 48.7) kız öğrencidir ve cinsiyet dağılımı benzerdir (p>.05). Öğrencilerin HIV/AIDS’in bulaşma yollarıyla ilgili sorulara verdikleri yanıtların sınıflara göre dağılımı tablo 1’de sunulmuştur.

TABLO  1 : HIV-AIDS’in Bulaşmasında Etkili Olabilecek Etmenlerle Ilgili Soruya Verilen Doğru Yanıt Oranları.

Sorgulanan Olası Bulaşma Yolları	1. Sınıf
n = 49	2. Sınıf
n= 45	3. Sınıf
n = 42	4. Sınıf
n = 46	5. Sınıf
n = 50	6. Sınıf n = 43	Tüm
Sınıflar	

p*	
	%	%	%	%	%	%	%		
Kan ve kan ürünlerinin  verilmesi ile	98.0	100.0	100.0	100.0	98.0	100.0	99.3	.865	
Kalıtımla (genetik geçiş)	75.5	73.3	90.5	97.7	96.0	95.3	88.0	.003 1	
Doku ve organ aktarımı ile	98.0	84.4	88.1	93.5	94.0	86.0	90.9	.168	
Normal (kuru) öpüşme ile	73.5	91.1	78.6	82.6	84.0	86.0	82.5	.307	
Sivrisinek ve böcek sokmalarıyla	53.1	64.4	83.3	69.6	84.0	93.0	74.2	.000 2	
Kucaklaşma-dokunma ve el sıkışma ile	100.0	100.0	100.0	100.0	98.0	100.0	99.6	.480	
Gebelikte anneden bebeğe geçiş	91.8	84.4	81.0	95.7	100.0	95.3	91.6	.008 3	
Emzirme ile  bebeğe geçiş	32.7	37.8	50.0	63.0	82.0	60.5	54.5	.000 4	
Ortak şırınga kullanımı.	98.0	93.3	92.9	97.8	94.0	100.0	96.0	.402	
Ortak kullanılan havlu, bardak, çatal, kaşık gibi gereçlerle.	87.8	97.8	97.6	100.0	90.0	97.7	94.9	.032 5	
Anal ilişki ile	67.3	52.3	88.1	91.1	86.0	97.7	80.2	.000 6	
Diş hekimi gereçleri ile.	73.5	73.3	76.2	91.3	90.0	93.0	82.9	.013 7	
Berber gereçleri ile	52.5	70.1	79.6	80.0	78.4	73.2	71.5	.010 8	
Manikür, pedikür gereçleri ile	67.3	64.4	54.8	82.6	80.0	76.7	71.3	.030 9	
Tuvaletler ile	85.7	95.6	97.6	100.0	98.0	100.0	96.0	.00310	
Dövme (tatuaj) yapılması ile	75.5	57.8	54.8	78.3	86.0	90.7	74.2	.000 11	
Sünnet gereçleri ile	85.7	73.3	61.9	89.1	82.0	86.0	80.0	.000 12	
* Sınıflar arasındaki farklılığın kaynakları;  1, 1. ve 2. sınıfların aleyhine , 2, 3,5 ve 6. sınıflar lehine, 3, 2 ve 3. sınıflar aleyhine 4, 1, 2 ve 3. sınıflar aleyhine, 5. sınıfların lehine, 5, 1 sınıflar aleyhine, 6, 1. ve 2. sınıfların aleyhine 7, 1., 2 ve 3. sınıfların aleyhine, 8, 1. ve 2. sınıfların aleyhine, 9, 3. sınıfların aleyhine 10, 1. sınıfların aleyhine, 11, 2 ve 3. sınıfların aleyhine, 12, 2 ve 3. sınıfların aleyhine biçimindedir.

AIDS etkeninin çeşitli vücut sıvılarında bulunmasıyla ilgili soruya verilen yanıtlar irdelendiğinde kan, idrar, vajinal sıvı ve sperm sıvısında etkenin bulunduğunu belirtenlerin oranı yüksek; gözyaşı, bronş sıvısı ve burun akıntısında etkenin bulunduğunu belirtenlerin oranı düşüktür (Tablo 2).

TABLO 2 : Sınıflara Göre AIDS Virüsünün Bulunabileceği 
Vücut Sıvılarına Verilen Doğru Yanıtlar.

Vücut	
1. Sınıf
n = 49	
2. Sınıf
n= 45	
3. Sınıf 
n = 42	
4. Sınıf
n = 46	
5. Sınıf
n = 50	
6. Sınıf n = 43	Tüm
Sınıflar
N = 275	
2  testi	
sıvıları	%	%	%	%	%	%	%	p*	
Vajinal sıvı	79.6	66.7	85.7	97.8	94.0	100.0	87.2	.001 1	
Sperm	71.4	68.9	81.0	91.3	86.0.	95.3	82.2	.004 2	
Idrar	95.9	97.8	92.9	91.3	80.0	93.0	91.6	.030 3	
Gözyaşı	6.1	2.2	19.0	13.0	12.0	11.6	10.5	.156	
Bronş sıvısı	8.2	4.4	9.5	13.3	22.0	16.3	12.4	.125	
Tükürük	18.4	6.7	11.9	20.0	42.0	37.2	23.0	.0024	
BOS	18.4	8.9	16.7	28.3	40.0	30.2	24.0	.0075	
Anne sütü	30.6	31.1	52.4	69.6	80.0	76.7	56.7	.0016	
* Sınıfların bu soruya verdikleri yanıtlar karşılaştırıldığında bazı seçeneklerde anlamlı farklılıklar saptanmıştır. Bu farklılıklar; 1 1., 2. ve 3. sınıfların aleyhine, 2  1. ve 2. sınıfların aleyhine, 3 
5. sınıfların aleyhine, 4  5. ve 6. sınıfların lehine, 5  2. sınıfların aleyhine, 6  4. 5. ve 6. sınıfların lehinedir. 

Tıp öğrencilerinin HIV/AIDS bakımından risk gruplarıyla ilgili soruya verdikleri yanıtlar sınıflara göre irdelendiğinde; 3. sınıf öğrencileri sağlık personeli olmanın risk grubu olduğunu bilme bakımından öteki beş sınıfa göre daha az oranda doğru yanıtlamışlardır. Tıp fakültesi 3. ve 4. sınıf öğrencileri, öteki sınıflara göre daha fazla oranda turist olmayı HIV/AIDS bakımından risk grubu olarak değerlendirmişlerdir. Dönem 2 öğrencileri ilginç olarak öteki sınıflardan farklı olarak homoseksüel ve/veya biseksüel olmayı daha az oranda HIV/AIDS bakımından risk grubu olarak değerlendirmişlerdir. Hemodiyaliz hastası olmanın HIV/AIDS bakımından risk oluşturduğu ise 1.,2. ve 3. sınıflarca daha az bilinmiştir. 

AIDS hakkında edindikleri bilgilerine öğrencilerin önemli bir bölümü yazılı ve görsel medyayı kaynak göstermiştir. Öğrencilerin yaklaşık % 30’u tıp fakültesi eğitimini bilgi kaynağı olarak belirtmiştir. Bilgi kaynakları bakımından sınıflar arasında fark yoktur.

“AIDS hakkındaki bilgi düzeyinizi nasıl değerlendiriyorsunuz ?” sorusuna, öğrencilerin yarısı “bazı şeyler biliyorum ancak yeterli değil”, % 32.4’ü (89) “yeterli bilgim var” yanıtı vermişlerdir.
Yeterli bilgisi olduğunu söyleyenler 5. ve 6. sınıftaki öğrencilerdir. HIV/AIDS’li hastalara öğrencilerin tutumlarını değerlendirmek amacıyla sorulan bazı önermelere verilen yanıtlar 
tablo 3’te sunulmuştur.

TABLO 3 : Tıp Fakültesi Öğrencilerinin HIV/AIDS’lilere Karşı Tutumları.

Ö n e r m e l e r	Onaylayanlar	
	Sayı	%	
HIV/AIDS’liler evlenmemelidir	77	28.2	
HIV/AIDS’liler çocuk sahibi olmama1ıdır. 	166	60.8	
HIV/AIDS’liler dışlanmalı, hepsi bir yerde toplanmalı ve orada bakılmalıdır. 	10	3.7	
HIV/AIDS’liler hiçbir işte çalıştırılmama1ıdır. 	5	1.8	
HIV/AIDS’li arkadaşım olsaydı, O'nun1a aynı sınıfta olmayı istemezdim. 	12	4.4	
HIV/AIDS’lilerin normal bir sosyal yaşamı sürdürmesine yardımcı olurdum. 	241	88.3	
HIV/AIDS’lilerin çevresindekilerin eğitilmesini ve Onlara yardımcı olunmasını isterdim. 	251	91.9	

T.Ü. Tıp fakültesi öğrencilerinin % 57.7’si HIV/AIDS’in kendileri için, % 88.7’si Türkiye için bir tehdit oluşturmadığını düşünmektedirler. Kendileri bakımından riskli görmeme  düşüncesi dönem yükseldikçe anlamlı bir biçimde artarak 6. sınıfta % 84’e yükselmekteyken ülke için risk olmadığını düşünme oranları sınıflara göre değişmemektedir.   

Öğrencilerin % 81’i günümüzde AIDS hastalığının sağaltımının olanaklı olduğunu belirtmişlerdir. Geriye kalanlar olanaksız ya da fikrim yok yanıtı vermişlerdir. Verilen yanıtlar öğrencinin okuduğu sınıfla ilişkisizdir.

Ankette yer alan “Günümüzde uygulanmakta olan HIV/AIDS aşısı var mıdır” sorusuna tıp fakültesi öğrencilerinin % 77.6’sı boş bırakmıştır. Yaklaşık % 10’u “evet HIV/AIDS aşısı vardır”  demişlerdir. Özellikle 5. ve 6. sınıflar bu soruyu boş bırakan öğrencilerin yoğunlaştığı sınıflardır.

HIV/AIDS sözcüğünün kendilerine ilk ne çağrıştırdığı sorulan öğrencilerin verdikleri yanıtlar sıklık sırasına göre; % 40 oranında yokoluş, korku, tükeniş, intihar gibi olumsuz çağrışımlar, 
% 22 oranında immun yetmezlik, cinsel yolla bulaşan hastalık, % 17.7 oranında sağaltımı olmayan hastalık, % 15 oranında düzensiz cinsel yaşam, paralı seks biçimindedir.

T.Ü. Tıp Fakültesi öğrencileri HIV/AIDS’li olduklarını öğrendiklerinde ilk yapacakları şeye; 
% 45 oranında hastalıkla mücadele etmeyi, tedavi görmeyi, % 22’si ruhsal sorunlar yaşayacağını, yer değiştireceğini ve hatta intihar edebileceğini yazmıştır. 4 öğrenci başkalarına bulaştırıp intikam alacağını belirtmiştir.

Türkiye’de kayıtlara girmiş HIV/AIDS’lilerin yaklaşık sayısını öğrencilerin yarısı, dünyadaki yaklaşık sayıları ise % 20’si doğru yanıtlayabilmiştir. Her iki soruyu da en yüksek oranda doğru yanıtlayanlar 3.ve 6. sınıf öğrencileridir.

HIV/AIDS’ten korunmada doğum kontrol yöntemlerinin etkileri sorulan tıp öğrencilerinin verdikleri yanıtlar sınıflara göre düzenlenerek tablo 4’te sunulmuştur.

TABLO 4 : HIV/AIDS’ten Korunmada Doğum Kontrol Yöntemlerinin Etkilerini Doğru Bilenlerin Sınıflara Göre Dağılımı.

Doğum Kontrol	1. Sınıf
n = 59	2. Sınıf
n= 67	3. Sınıf 
n = 49	4. Sınıf
n = 45	5. Sınıf
n = 51	6. Sınıf 
n = 41	Tüm Sınıflar
N = 312	

p*	
Yöntemleri	%	%	%	%	%	%	%		
Doğum kontrol hapları   	85.7	74.4	94.6	100.0	95.5	92.9	90.7	.0031	
Rahimiçi araçlar (spiral)	46.9	44.4	64.3	71.7	72.0	81.4	63.3	.0012	
Kadında tüplerin bağlanması	53.1	55.6	71.4	87.0	84.0	81.4	72.0	.0003	
Sperm öldürücüler	38.8	46.7	50.0	63.0	70.0	53.5	53.8	.0294	
Takvim yöntemi	81.6	53.3	73.8	89.1	82.0	83.7	77.5	.0015	
Geri çekme                       	59.2	44.4	66.7	80.4	78.0	74.4	67.3	.0026	
Kondom                            	98.0	97.8	100.0	100.0	96.0	97.7	98.2	.688	
Diafram, köpük, sünger  	63.3	71.1	88.1	56.5	60.0	46.5	64.0	.0027	
*  1  2. sınıf aleyhine,  2  1.ve 2.sınıflar aleyhine, 3 1.ve 2. sınıflar aleyhine, 4 1.sınıfların aleyhine, 5 
2. sınıfların aleyhine, 6 2.sınıfların aleyhine, 7 6.sınıfların aleyhine

Tablodaki bulgulara göre; vazektomi ve kondom dışındaki doğum kontrol yöntemlerinin HIV/AIDS’ten korunmadaki rolleriyle ilgili bilgi düzeyleri sınıflararasında farklılık göstermektedir. Genellikle bu farklılık 1. ve 2. sınıfların bilgi açığının daha fazla olmasından kaynaklanırken, bariyer yöntemlerle ilgili seçenekte son sınıf öğrencilerinin doğru yanıt oranları düşük bulunmuştur. 

Ankette son olarak tıp öğrencilerine HIV/AIDS olgularının sağaltım giderlerinin karşılanmasıyla ilgili görüşleri sorulduğunda, soruyu yanıtlayanların % 83.6’sı bu giderlerin devlet tarafından karşılanması gerektiğini belirtmişlerdir. HIV/AIDS’in son dönemde güncelliğinin artması, olgu sayılarının hızla artmasıyla dikkatlerin daha da yoğunlaşacağı düşüncesiyle yıllar içinde tıp öğrencilerinin bilgi düzeylerindeki değişimi değerlendirmek amacıyla araştırma bulguları 1996 yılında aynı araştırmacılarca yine Trakya Üniversitesi Tıp Fakültesinde yapılan benzer çalışmanın bulgularıyla karşılaştırılmıştır. 

Anketteki tüm sorular dikkate alıdığında 1996 yılında bilgi sorularının % 68.9  6.7’si 
(58.3-76.2),17 2002 yılında ise % 72.4  5.7’si (61.4-81.3) doğru yanıtlanmıştır. Doğru yanıt oranları karşılaştırıldığında yıllar arasında fark saptanamamıştır (p  .05).

Karşılaştırma sonuçlarına göre; en çarpıcı bulgu sünnet gereçleriyle HIV/AIDS’in bulaşması konusundaki bilgi düzeyinin 6 yıl içinde ne yazık ki gerilemiş olmasıdır. Oysa toplu sünnetlerin yoğun olarak yapıldığı ülkemizde bu bilgi son derece önemlidir ve hekim adaylarının eksiksiz bu konuda doğru bilgiye sahip olmaları beklenir. Bulaş yollarıyla ilgili öteki önermelere verilen doğru yanıt oranlarında olumlu ya da olumsuz anlamda önemli değişiklikler olmamıştır. Benzer biçimde hem 1996 hem de 2002 çalışmasında HIV/AIDS bakımından riskli durumlar sorgulanmış, 
verilen doğru yanıt oranları yıllar içinde değişmemiştir.
 
Doğum kontrol yönetmlerinin kişileri HIV/AIDS’ten korumadaki etkinlikleri her iki çalışmada da irdelenmiştir. Verilen doğru yanıt oranları irdelendiğinde 1996 ve 2002 çalışmalarında alınan doğru yanıt oranlarında küçük değişiklikler olmakla birlikte, öğrencilerin bilgi düzeylerinde istatistiksel düzeyde bir azalma ya da artma olmamıştır. 

Son olarak iki çalışmada öğrencilerin HIV/AIDS’li olgulara tutumlarıyla ilgili gelişme değerlendirildiğinde; tıp öğrencilerinde HIV/AIDS’lilere karşı olan olumsuz tutumların azaldığı, olumlu tutum oranının arttığı görülmektedir (Tablo 5).

TABLO 5 : Tıp Fakültesi Öğrencilerinin HIV/AIDS’lilere Tutumlarının Değişimi.

G ö r ü ş l e r	1996 çalışması (%)	2002
çalışması (%)	
HIV/AIDS’li hastalar dışlanmalı, hepsi bir yerde toplanıp orada bırakılmalıdır	2.2	3.7	
HIV/AIDS’li hastalar hiçbir işte çalıştırılmaMAlıdır	4.2	1.8	
HIV/AIDS’li arkadaşım olsaydı  O’nunla aynı sınıfta olmayı istemezdim	8.3	4.4	
HIV/AIDS’li hastalar çocuk sahibi olmaMAlıdır.		75.0	60.8	
Normal bir sosyal yaşamı sürdürmesine yardımcı olurdum	79.8	88.3	
Çevresindekilerin hastalıkla ilgili olarak eğitilmesini 
O’na yardımcı olmalarını isterdim	83.7	91.9	

TARTIŞMA  

Çalışmada kullanılan anketteki tüm sorular dikkate alındığında; 1996 ve 2002 yılları arasında öğrencilerin bilgi sorularına verdikleri doğu yanıt oranları çok değişmemiştir. 1996 yılında bilgi sorularının % 68.9’u, 2002 yılında ise % 72.4’ü doğru yanıtlanmıştır.17

Tıp fakültesi 1. ve 5. sınıf öğrencilerinden az da olsa bir bölümü, HIV/AIDS‘in kan ve kan ürünleriyle bulaştığını bilmemektedir. Emzirme ile bebeğe HIV/AIDS geçişi ilk üç sınıfda yeterince bilinmemektedir. 1. ve 2. sınıf öğrencilerinin azımsanamayacak kadar bir bölümü HIV/AIDS’in önemli bulaş yollarından olan anal ilişkiyi risksiz ilişki olarak bilmektedirler. Hem cinsel bakımdan aktif yaş grubunda olmaları, hem de sağlık eğitimi alan ve dolayısıyla çevrelerini bilgilendirme durumunda olan tıp fakültesi öğrencilerinin bu konulardaki bilgi açıkları hem kendileri için 
hem de toplum için son derece önemlidir. Özellikle gençler arasında son dönemde yaygınlaşan 
ve HIV/AIDS bakımından riskli bir uygulama olan dövme (tatuaj) yapılması, ülkemizde özellikle toplu olarak yapıldığında çok ciddi riskler yaratabilecek olan sünnet tıp fakültesi 2. ve  3. sınıf öğrencilerinin bir bölümünce riskli olarak değerlendirilmemektedir. HIV/AIDS‘in bulaşma yollarına yönelik sorulara 1996 ve 2002 çalışmalarında verilen doğru yanıtlar karşılaştırıldığında genel anlamda bir artış olduğu görülmektedir. Ancak bu konuda özlenen sonuç her öğrencinin en azından HIV/AIDS’in bulaş yolları ve riskli durumları tam olarak bilmesidir. Örn. sünnet gereçleriyle bulaş konusunda bilgi düzeyinin bu süre içinde anlamlı olarak gerilemesi oldukça çarpıcıdır. Sünter ve arkadaşlarının çalışmasında  öğrencilerin % 10’u sivrisinek ısırması ile AIDS’in bulaşabileceğini belirtmektedir.(18)  Bu çalışmada öğrencilerimizin üçte ikiden fazlası sivrisinek ve böcek ısırmasıyla HIV/AIDS bulaşı olabileceğini belirtmişlerdir,bu yönüyle benzer çalışmalardan daha farklı bir sonuç elde edilmiştir. Elbaş ve arkadaşlarının çalışmasında öğrencilerin % 26.8‘inin HIV/AIDS‘in sivrisinek – böcek sokmasıyla bulaşabileceğini, % 37.6’sı AIDS’li bireyle aynı tuvaleti kullanmayla, %28.3’ü dövme yaptırmakla, % 97.2’si kan nakliyle, 
% 97.2’si cinsel temasla, % 59.4‘ü oral seks, % 80.4’ü anal seks ve % 92.1’i ortak enjektör kullanımı ile  HIV/AIDS‘in geçebileceğini düşünmektedirler.(19)  Bu çalışmada da öğrencilerin 
% 97’si normal cinsel ilişki ile, % 80.2’si anal ilişki, % 52’si oral ilişki ile HIV/AIDS‘in geçebileceğini düşünmektedirler. Bu anlamda her iki çalışmanın sonuçları birbirine yakındır. 
Zencir ve arkadaşlarının çalışmasında sağlık çalışanlarının % 70.8’i anne sütüyle virüsün geçebileceğini belirtmişlerdir.(20)  Bizim çalışmamızda tüm sınıflar içinde anne sütüyle bulaş öğrencilerin yarısı tarafından doğru olarak bilinmiştir. Bunun en temel  nedenlerinden birisi özellikle az gelişmiş ülkelerde bebek ve çocukluk çağında malnutrisyonun yaygın olduğu ülkelerde anne sütünün özendirilmesi konusunda verilen mesajlardır. Bu tür ülkelerde malnutrisyon riski daha yüksek ve daha tehlikeli olduğu için uluslararası kuruluşların da önerdiği gibi annenin emzirmesinin kabul edilebilir bir risk olduğu varsayılmaktadır. Bu mesaj, öğrencilerce HIV’in anne sütüne geçmediği biçimde algılanmış olabilir.

Araştırma bulguları içinde belki de en çarpıcı olanlar homoseksüel/biseksüel olmanın, hemodiyaliz hastası olmanın, birden fazla eşle cinsel ilişkide bulunmanın HIV/AIDS bakımından risk etmenleri olduğunun tıp fakültesi eğitiminin başında bulunan öğrencilerce bilinmemesidir. Aynı sorular bakımından 1996 ve 2002 çalışması sonuçları arasında geçen süreye karşın anlamlı bir değişiklik olmamıştır. Bu sonuçlar ülkemizde lise döneminde bu konularla ilgili olarak verilen eğitimin yetersiz olduğunu düşündürmektedir. Okudukları okul gereği konuyla daha yakından ilgilendiklerini düşündüğümüz tıp öğrencilerince bile bu risklerin bilinmemesi adolesanların cinsel yolla bulaşan hastalıklar ve HIV/AIDS bakımından ciddi olarak bilgilendirilmeleri gereğini ortaya koymaktadır. Bu konuda akla gelen ilk öneri, ilköğretimden itibaren müfredata bu konunun yerleştirilmesidir. Elbaş ve ark.nın çalışmasında öğrencilerin % 80.4‘ü birden çok partner ile ilişkiye girilmemelidir önermesine katılırken, üçte ikisi yabancı turistlerden AIDS‘li olmadığına ilişkin belge istenmelidir görüşüne katılmışlardır.(19)  Bu çalışmada öğrencilerin % 98‘i birden fazla eşle cinsel ilişkiyi, dörtte üçünden fazlası turist olmayı riskli bulduklarını belirtmişlerdir. 

Araştırmaya katılan tıp öğrencilerinin HIV/AIDS hakkındaki bilgilerinin kaynağını önemli ölçüde yazılı ve görsel medya oluşturmaktadır. Akın ve arkadaşlarının Ankara‘da lise öğrencileriyle yaptıkları çalışmada da % 73’lere varan oranda medya, % 56 oranında arkadaşları bilgi kaynağı olarak belirtilmiştir.(21)  Elbaş ve arkadaşlarının Hacettepe Sağlık Meslek Yüksekokulu öğrencilerinde yaptığı çalışmada öğrencilerin % 52.2’si HIV/AIDS’i ilk kez radyo ve televizyondan duyduklarını ifade etmişlerdir.(19)  Öztürk ve arkadaşlarının Isparta‘da lise öğrencileri ile yaptıkları çalışmada öğrencilerin % 80’i en önemli blgi kaynaklarının televizyon olduğunu bildirmişlerdir.(22) Bu anlamda çalışmaların sonuçları benzerdir. Ancak tıp öğrencilerinin bilgi kaynaklarının önemli ölçüde medya olması çarpıcıdır. Burada temel sorun edinilecek bilgilerde kimi eksik ya da yanlışların bulunabileceğidir. Oysa tıp öğrencilerinin bilgilerine kaynak olarak derslerini ya da tıp kitaplarını göstermeleri beklenir. 

Bu çalışmanın ortaya koyduğu bir başka çarpıcı sonuç da Trakya Üniversitesi Tıp Fakültesi öğrencilerinin üçte birinin HIV/AIDS bilgilerini yeterli bulmalarıdır. Elbaş ve ark.nın yaptıkları çalışmada da öğrencilerin üçte biri bilgilerini iyi olarak değerlendirmişlerdir.(19) Zencir ve arkadaşlarının hemşire ve hekimlerde yaptıkları çalışmada hemşirelerin % 78.6’sı, hekimlerin 
% 61.3’ü AIDS hakkındaki bilgilerin yetersiz olduğunu belirtmişlerdir.(20)  Bu konuda sorunun benzer olduğu görülmektedir. Gerek hekim adaylarının gerekse hekimlerin HIV/ AIDS gibi küresel ölçekte çok önemli bir sorun hakkında bilgi düzeylerini bu denli  yetersiz bulmaları hem mezuniyet öncesi hem de mezuniyet sonrası tıp eğitiminde bu konuda yapılması gereken çok şeyler olduğunu akla getirmektedir. 

Bu bilgi düzeyleri dikkate alındığında doğaldır ki öğrencilerin HIV/AIDS‘lilere karşı tutumları da sağlıksız olabilmektedir. Örn. Her 5 tıp öğrencisinden biri HIV/AIDS‘lilerin evlenmemesi gerektiğine, yarısından fazlası çocuk sahibi olmamaları gerektiğine inanmaktadırlar. Olumsuz tıtumlar 1996 çalışmasına göre azalmış olmakla birlikte istenen düzeyde değildir ve olası nedeni de öğrencilerin konuyla ilgili bilgi açıklarıdır. Elbaş ve ark.nın çalışmasında öğrencilerin % 76.8’i AIDS hastası veya taşıyıcısı ailesinden ve çocuklarından izole edilmemelidir derken, % 59. 4’ü AIDS hastası veya taşıyıcısına özel koşullarda eğitim ve öğretim hizmetleri verilmelidir, % 43.5‘i AIDS’lilerin sürekli ve toplu halde kalabilecekleri yataklı kurumlar açılmalıdır diyerek dolaylı olarak AIDS‘lilerin toplumdan izole edilmesi fikrinde olduklarını göstermektedirler. (19)  Dönmez ve ark.nın Antalya Çıraklık Eğitim Merkezinde yaptıkları çalışmada gençlerin % 77.7’si AIDS’li biriyle aynı sınıfta ders yapmak istemediğini, % 66.7’si diğer kişilerle çalışmasına izin verilmemesi gerektiğini belirtmiştir.(23) Bizim çalışmamızda HIV/AIDS’li bireyle aynı sınıfta ders  yapmak istemeyenlerin oranı % 4.4, hiç bir işte çalışmalarını istemeyenlerin oranı ise % 1.8 olup, 
bu yönüyle benzer çalışmalardan farklıdır. Zencir ve ark.nın Pamukkale Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde hemşire ve hekimlerle yaptığı çalışmada hemşirelerin % 60.3’ü, hekimlerin 
% 45.2’si AIDS‘leri izole edilmesi gerektiğini belirtmişlerdir.(20) 

Öğrencilerimizin konuyla ilgili bilgi açıklarının olması HIV/AIDS‘in kendileri ve ülke için bir tehdit olarak algılanmamasına neden olmaktadır. Özellikle ilk üç sınıfta öğrencilerin yarısı HIV/AIDS’in kendileri için bir tehlike olmadığını düşünmektedir. Öğrencilerin HIV/AIDS‘i kendileri için bir tehdit olarak görme durumu ileri sınıflara doğru gidildikçe artmaktayken, ülke için tehdit olarak görme sınıflar ilerledikçe de değişmemektedir. Epik ve ark.nın 19 Mayıs, Hacettepe, Erciyes ve Cumhuriyet Üniversitesi Tıp Fakültesi‘nde yaptıkları çalışmada 1.sınıfların beşte biri, 6.sınıfların yarısı kendilerini AIDS açısından risk altında gördüklerini belirtmişlerdir.(24) 
Sünter ve ark.nın diş hekimliği fakültesi öğrencilerinde yaptıkları çalışmada öğrencilerin tümü kendilerini HIV/AIDS bakımından risk altında gördüklerini belirtmiştir.(18)  Elbaş ve ark.nın çalışmasında Türkiye AIDS açısından risk altında mı? sorusuna öğrencilerin % 84.1’i evet yanıtını vermişlerdir. Öğrenciler AIDS açısından risk altındamısınız? sorusunu beşte bir oranında evet yanıtı vermişlerdir.(19) Özkan ve ark.nın sağlık personelleriyle yaptığı çalışmada katılımcıların % 70.3’ü AIDS‘in ülkemiz için önemli bir problem olduğunu belirtmişlerdir.(25) Bizim çalışmamızın sonuçlarına çok benzemese de bu konuda yeterli bilgi düzeyine ulaşılamadıkça riskin değişik gruplarca farklı biçimde değerlendirildiği ortaya çıkmaktadır. 

Öğrencilere ülkemizde ve dünyada kayıtlı HIV/AIDS’lilerin yaklaşık olarak sayısı sorulduğunda; öğrencilerin yarısı ülkemizde kayıtlı olanların sayısını doğru olarak yanıtlarken, dünyadaki HIV/AIDS’lilerin yaklaşık sayısını ancak her beş öğrenciden biri doğru olarak yanıtlayabilmiştir. 

Çalışmanın son bölümünde tıp öğrencilerinin HIV/AIDS’li olguların sağaltım giderlerinin karşılanmasına yönelik görüşleri sorgulanmıştır. Katılımcıların % 83.6’sı bu giderlerin devlet tarafından karşılanması görüşünde olduklarını bildirmişlerdir. Önal ve ark.nın yaptığı çalışmada tıp fakültesi son sınıf öğrencilerinin % 2.7’si hastaların maddi destek isteme haklarının olması gerektiğini söylemişlerdir.(26) Bu anlamda T.Ü. Tıp Fakültesi öğrencilerinin çok önemli bir bölümünün HIV/AIDS’in sağaltımının bir kamu hizmeti olması gerektiğini düşündükleri ortaya çıkmaktadır.

SONUÇ ve ÖNERİLER  

Araştırmadan elde edilen sonuçlar aşağıdaki gibi sıralanabilir:

•	Trakya Üniversitesi Tıp Fakültesi öğrencileri HIV/AIDS’le ilgili bilgi sorularının üçte ikisini doğru yanıtlayabilmiştir. Bu oran 1996 yılında yapılan çalışma sonuçlarına çok yakındır ve aradan 5 yıl geçmesine karşın dikkate değer bir gelişme olmamıştır.
•	HIV/AIDS’in bulaşmasında etkili olabilecek etmenler tıp fakültesi öğrencilerince tam olarak bilinememektedir. Özellikle, anal ilişki, kan ürünleriyle ve sünnet gereçleriyle bulaşma gibi 
% 100 doğru yanıtlanması beklenen seçeneklerde bile öğrencilerin bilgi açıklarının bulunması önemli bir bulgudur.
•	Öğrencilerin önemli bir bölümü HIV/AIDS hakkında edindikleri bilgilerine yazılı ve görsel medyayı kaynak olarak göstermişlerdir. 
•	Öğrencilerin yalnızca üçte biri HIV/AIDS hakkındaki bilgi düzeylerini yeterli bulmakta olup, bunlar daha çok 5. ve 6.sınıf öğrencileridir. Bu da kuramsal bilgileri daha yoğun olarak verildiği ilk sınıflarda HIV/AIDS’le ilgili başlıklara daha fazla ağırlık verilmesi gerektiğini düşündürmektedir.
•	Öğrencilerin yarısı HIV/AIDS’i kendileri için, % 90’ı ülkemiz için bir tehdit unsuru olarak görmemektedirler. Bunun en temel nedenleri; konunun öneminin yeterince kavranamamış olması, HIV/AIDS’in dünyadaki boyutları ve yayılma hızının bilinmemesi olabilir.
•	Özellikle küçük sınıflardaki Tıp öğrencilerinin HIV/AIDS konusundaki bilgi açıkları doğal olarak hem sorunu küçümsemelerine hem de bu sorunu yaşayanlara karşı olmsuz tutum içinde olmalarına neden olmaktadır.

Sonuç olarak; gelecekte topluma sağlık eğitimi ve sağlık hizmeti verecekleri düşünüldüğünde tıp öğrencilerinin bu konuda az bile olsa bilgi açıklarının olması HIV/AIDS savaşımını olumsuz etkileyebilir ya da beklenen katkıyı sağlamayabilir. HIV/AIDS savaşımında sağlık çalışanlarına çok ciddi görevler düşmektedir. Küresel ölçekte bu denli önemli sorun için tıp fakültesinde işlenen dersler biçim, içerik ve süre yönünden dikkatlice sorgulanmalı, konunun önemi her fırsatta vurgulanmalıdır. Trakya Üniversitesi Tıp Fakültesi müfredatı incelendiğinde doğrudan ya da dolaylı olarak HIV/AIDS’le ilgili ders saati yaklaşık 20 saattir. Bu durumda konuyla ilgili ders saatlerinin artırılması gerekebilir.

KAYNAKLAR

1.	Falloon J. Günümüzde HIV İnfeksiyonu ve Onun İnfeksiyöz Komplikasyonlarının Tedavisi. Sendrom Ocak 1993.
2.	WHO. AIDS Images of The Epidemic. WHO, Geneva, 1994
3.	Henry K W. HIV/AIDS Hakkında Bilinmesi Gerekenler. Sendrom Ocak 1993.
4.	Last J M., Wallace R B. Public Health & Preventive Medicine. Drotman D P., Curran J W. Epidemiyology And Prevention Of Acquired Immunodeficiency Syndrome, 115-121, Prentice – Hall International Inc., 1992.
5.	www.ntvmsnbc.com/ news/health.front.asp. 21.06.2002
6.	Eskiocak M, Saltık A. Cinsel Yolla Bulaşan Hastalıklar ve HIV/AIDS Epidemiyoloji ve Korunma 
Ders Notları. TÜTF Halk Sağlığı Anabilim Dalı, 2002, Edirne.
7.	Glick R A. Law, Ethics And HIV, UNDP, New Delhi, 1993.
8.	WHO. World Health Statistics  Annual 1991. WHO, Geneva, 1992.
9.	www.ntvmsnbc.com/ news/ 159520.asp. 21.06.2002.
10.	Tekeli E., Ergönül Ö. HIV İnfeksiyonunda tanı ve Tedavinin Gözden Geçirilmesi. Türkiye Tıp Dergisi. Nisan- Haziran / 1994, Sayı 2, Cilt 1.
11.	Flynn M P. Pediatrik HIV İnfeksiyonu ve Pratisyen Hekim. Sendrom Haziran 1994.
12.	Çetin ET. Cinsel Temasla Bulaşan hastalıklar ve AIDS. Bayda Basım-Yayın-Dağıtım AŞ: No: 15, 1986, İstanbul
13.	Welcome Foundation Ltd. AIDS Dünyayı tehdit Ediyor.
14.	AIDS İle Mücadele derneği. AIDS. Ekim 1993, Sayı 2.
15.	WHO. The Global AIDS Strategy: WHO AIDS Series No.11, WHO, Geneva, 1992.
16.	UNICEF. Dünya Çocuklarının Durumu 2001.
17.	Ekuklu G, Ekerbiçer H, Erdoğan S, Üzüm N, Berberoğlu U, Saltık A. Trakya Üniversitesi Tıp Fakültesi Öğrencilerinin HIV/AIDS Konusundaki Bilgi-Tutumları, Edirne-1996. V. Ulusal Halk Sağlığı Kongresi, 12-16 Ekim 1996, İstanbul.
18.	Sünter A.T., Diş hekimliği Fakültesi 4 ve 5.Sınıf Öğrencilerinin AIDS Konusundaki Bilgi, 
Tutum ve Davranışları, HIV/AIDS, Cilt 2, Sayı 3, Temmuz-Eylül 1999, Sayfa: 110-15.
19.	Elbaş N.Ö., Sağlık Meslek Yüksekokulu Öğrencilerinin HIV/AIDS’e İlişkin Bilgi ve Düşünceleri, HIV/AIDS, Cilt 1, sayı 2, Nisan- Mayıs- Haziran 1998, Sayfa: 74-80.
20.	Zencir M., Pamukkale Ün. Tıp Fak. Eğitim, Uygulama ve Araştırma Hastanesinde Çalışan Hemşire 
ve Hekimlerin AIDS Konusundaki bilgi ve tutumlarının Değerlendirilmesi, HIV/AIDS; Cilt 1, Sayı 4, Ekim-Kasım-Aralık 1998, Sayfa: 159-64.
21.	Akın L., Ankara’da Lise Öğrencilerinin AIDS Bulaşma Yolları ve Korunması hakkındaki Bilgileri,  
 4.Türkiye AIDS Kongresi, 8-10 Nisan 1999, İzmir, s: 187.
22.	Öztürk M. , Isparta’da lise öğrencilerinin AIDS’e İlişkin Düşünceleri ve Bilgi Düzeyleri, s:188, 4.Türkiye AIDS Kongresi, 8-10 Nisan 1999, İzmir.
23.	Dönmez L., Antalya Çıraklık Eğitim Merkezindeki Berber ve Kuaför Çırakların HIV/AIDS Hakkındaki Bilgi ve Tutumları, s: 192, 4.Türkiye AIDS Kongresi, 8-10 Nisan 1999, İzmir.
24.	Epik G., Tıp Öğrencilerinin AIDS Hakkındaki Bilgi, Tutum ve Davranışları, s: 180, 4.Türkiye AIDS Kongresi, 8-10 Nisan 1999, İzmir.
25.	Özkan S., Sağlık Personelinin AIDS Bilgi Düzeyleri ve HIV Yönünden Serolojik Değerlendirmeleri, 
 4.Türkiye AIDS Kongresi, 8-10 Nisan 1999, İzmir, s: 200.
26.	Önal E., İntern Hekimlere Göre HIV/AIDS’lilerin Hakları ve Tıp Etiği, 4.Türkiye AIDS Kongresi, 8-10 Nisan 1999, İzmir, s: 183.