ÜREME FİZYOLOJİSİ BİLGİ TESTİNİN GELİŞTİRİLMESİ

YAZARLAR:
Araş. Gör. Duygu Vefikuluçay: Doğum ve Kadın Sağlığı Hemşireliği Anabilim Dalı Öğretim Elemanı
İş Tel: 0 312 3051580
Cep Tel: 0 505 4016268
e-mail: duyguv@hacettepe.edu.tr
Adres: Hacettepe Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu Sıhhiye/Ankara 
Yrd. Doç. Dr. Ömer Kutlu: Ölçme ve Değerlendirme Anabilim Dalı Öğretim Üyesi
İş Tel: 0 312 3633350-325
e-mail: kutlu@education.ankara.edu.tr
Adres: Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Cebeci Kampüsü Cebeci/Ankara

	ÖZET
	Araştırma, öğrencilerin üreme fizyolojisi bilgilerinin değerlendirilmesinde kullanılmak amacıyla üreme fizyolojisi bilgi testinin geliştirilmesine yöneliktir. Öncelikle hazırlanan programın içeriği doğrultusunda çoktan seçmeli test maddeleri (sorular) hazırlanmıştır. Bu maddeler içerik, dil ve psikometrik özellikleri açısından değerlendirilmek üzere bir grup uzmana gönderilmiş ve tepkileri alınmıştır. Eleştiriler doğrultusunda gözden geçirilen maddelerden oluşturulan test, 239 öğrenciye (Hacettepe Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu 184 ve Gazi Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu 55) uygulanmıştır. 35 adet çoktan seçmeli sorudan oluşan üreme  fizyolojisi bilgi testi, hemşirelik lisans eğitimi alan öğrencilerin bilgi düzeyini  belirlemeye yönelik bir bilgi testi niteliğini taşımaktadır. 
	Anahtar Kelimeler: Cinsel eğitim, üreme sağlığı, üreme fizyolojisi bilgisi, test geliştirme.
	SUMMARY
This study purposes to develop a reproduction physiology knowledge test to be used for evaluating a reproduction physiology knowledge. Depending on the content of the program, multiple choice test items (questions) were prepared. These items were sent to a group of raters in order to be critized in terms of content, language and pyschometric qualities and their feedback was considered. The test was reviewed according to the feedback and administered to 239 person (Hacettepe University Nursing School 184 and Gazi University Nursing School 55). Reproduction physiology knowledge test, consisting of 35 multiple choice items, seem to be ready to be used to determine the knowledge level of students who took licence education to nursing.
Key Words: Sex education, reproduction health, reproduction physiology knowledge, test development.
GİRİŞ
İnsan yaşamında sağlığın ve sağlık bakımının kapsamlı ve bütüncül bir yaklaşımla ele alınmasının önemi ancak 20. yüzyılın sonlarına doğru anlaşılmıştır    (1, 2). 1994 yılında Kahire’de yapılan Uluslararası Nüfus ve Kalkınma Konferansı'nda Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından yapılan sağlık tanımı içerisine, üreme sağlığı kavramı da eklenmiştir. Bu doğrultuda üreme sağlığı, “Sadece hastalık ve sakatlığın olmayışı değil; üreme sisteminin bütün işlev ve süreçlerinin fiziksel, psikolojik ve toplumsal yönden tam bir iyilik halidir.” şeklinde ifade edilmiştir (2, 3). Bu tanımlamadan da anlaşıldığı gibi günümüzde sağlık, çok boyutlu bir kavram olarak karşımıza çıkmaktadır.
Üreme sağlığı kavramı, özellikle kadın sağlığına bütüncül bir bakış açısı getirmiştir. Kadın yaşam süreci boyunca ergenlik dönemi, üreme dönemi, postmenopozal dönem ve yaşlılık dönemleri gibi bir takım evreler yaşamakta ve her bir evrenin de kendine özgü fizyolojik, psikolojik ve toplumsal sorunları bulunmaktadır. Bu açıdan üreme sağlığı hizmetlerinin, özellikle bu evrelerde yaşanan sorunların önlenmesi ve giderilmesi doğrultusunda düzenlenmesi zorunluluğu karşımıza çıkmaktadır (4, 5, 6, 7, 8). Bu evreler içerisinde yer alan ergenlik döneminin, çocukluktan yetişkinliğe geçişte, sağlık davranışlarının şekillenmeye başladığı bir dönem olması nedeniyle öncelikli olarak ele alınması gerekmektedir.
Ergenlik dönemi, bütün yaş grupları içerisinde en sağlıklı dönem, aynı zamanda gençlerin ilerideki yıllardaki sağlıklarını olumlu yönde etkileyecekleri davranış değişikliklerini kazandıkları bir dönem olarak tanımlanmaktadır (9). Yine bu dönemde ergenler yaşamış oldukları fizyolojik, psikolojik, toplumsal ve duygusal değişimler nedeniyle sağlık problemleriyle daha fazla karşı karşıya gelme riskine sahiptirler. Ergenlik dönemin; merak, öğrenme ve deneyim dönemi olması nedeniyle de bu yaş grubundaki gençler yetişkinlerden daha fazla riskli davranışlara yönlenme eğilimindedirler. Bu nedenle ergenlerin sağlık gereksinimleri istendik düzeyde karşılandığında sağlıklı yetişkinler olabileceklerdir (10). 
Bugün dünya nüfusunun bir buçuk milyarını 25 yaşındaki gençler oluşturmaktadır. Bunların bir milyarından fazlası 10-19 yaş grubunda ve %85’i gelişmekte olan ülkelerde yaşamaktadır (10). Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması 1998 sonuçlarına göre nüfusumuzun %31.6’sını 10-24 yaş arasındaki bireyler oluşturmaktadır (11). Bu kadar geniş bir nüfusa sahip olmalarına karşın ergenler son yıllara kadar sağlık açısından toplumun en çok ihmal edilen grupları arasında yer almışlardır (6, 10).
Bu nedenle özellikle gelişmekte olan ülkelerde ergenlerin sağlık gereksinimlerinin saptanabilmesi için; araştırmaların yapılması, buradan elde edilen sonuçlar doğrultusunda da program ve politikaların oluşturulması gerekmektedir. Ergenlerin sorunlarına yönelik doğru çözümler üretebilmek için bu yaş grubuna ait temel sağlık ve gelişim problemlerinin bilinmesi yeterli değildir. Aynı zamanda bireysel olarak fiziksel, psikolojik ve toplumsal gelişiminde, sağlık ve hastalık kavramları üzerindeki etkisini bilmek gerekmektedir. Ergen sağlığı ile ilgili araştırmaların en kapsamlılarından biri DSÖ tarafından 1993-1994 yılları arasında 24 farklı ülkenin katılımıyla gerçekleştirilmiştir. Bu araştırmanın iki temel amacı bulunmaktadır (12):
1.	Ergenlerin sağlık açısından riskli davranışlarını izlemek ve sağlığı iyileştirebilmek için hedefleri saptamak.
2.	Ergenlerin sağlıkla ilgili davranışlarını düzeltebilecek bilgileri sağlamak.
Araştırma için bir anket formu oluşturulmuş ve sorular uluslararası görüş birliği oluşturabilmek amacıyla bir komite tarafından belirlenmiştir. Soruların iki temel boyutu vardır; gençlerin gelişimsel açıdan değerlendirilmesi ve gençlerin sağlığını etkileyen-biçimlendiren etkenlerin değerlendirilmesidir. Araştırma kapsamındaki her ülkede üç ayrı yaş grubundan (11-13-15 yaş) yaklaşık olarak 1300’er öğrenci çalışmaya alınmıştır. Toplam olarak 11 yaş grubundan 37147, 13 yaş grubundan 37129 ve 15 yaş grubundan 36.027 adolesanın yanıtları değerlendirilmiştir. Türkiye’de ergenlerin sağlık durumu ve sağlık durumunu etkileyen davranışları hakkında bilgi sahibi olabilmek için bu çalışmadan elde edilen sonuçlar doğrultusunda ergenlik döneminin başlıca sağlık sorunlarını aşağıdaki başlıklar altında inceleyebiliriz (12, 13):
·	Büyüme, Genel Sağlık ve Beslenme
·	Sigara, Alkol Kullanımı ve Madde Bağımlılığı
·	Egzersiz
·	Kazalar, Yaralanmalar ve İntiharlar
·	Psikososyal Uyum
·	Üreme Sağlığı
-	Erken cinsel etkinlik
-	Ergenlerin cinsellik ve üreme sağlığı konularındaki bilgi eksikliği 
-	Ergenlik  gebelikleri ve sonuçları
-	AIDS ve cinsel yolla bulaşan diğer hastalıklar
Araştırmalar ve cinsel sağlık eğitimi deneyimleri gençlerin; üreme fizyolojisi, gebelikten korunma ve HIV/AIDS gibi temel cinsellik ve üreme sağlığı konularında yeterli bilgileri olmadığını göstermektedir (6). 
Çin'de yapılan ve 9. sınıf öğrencilerini kapsayan bir çalışmada, adolesanların özellikle adolesan evlilikler ve sonuçları, cinsel etkinlik, cinsel yolla bulaşan hastalıklar ve doğum kontrolü konularındaki bilgilerinin düşük olduğu saptanmıştır (14). Carrera, Kaye, Philliber ve West (15)'in Amerika'da yaptıkları araştırmada ise, 13-15 yaş grubundaki ergenlerin üreme, kontrasepsiyon ve cinsel yolla bulaşan hastalıklar konusunda sorulan sorulara verdikleri yanıtların ortalama %40'nın doğru olduğu ve en fazla üreme fizyolojisi konusundaki bilgilerinin yetersiz olduğu bulunmuştur.
Ülkemizde yapılan çalışmalarda da adolesanların cinsel konulardaki bilgi düzeylerinin yetersiz olduğu gösterilmektedir. Vicdan (16)'nın Ankara'nın 32 lisesinde yaptığı araştırmada, ergen kızların adet görme ve gebelik cinsellik ve üreme ile ilgili temel bilgilerinin yetersiz olduğu saptanmıştır. Türkiye'de Başbakanlık Aile Araştırma Kurumu'nun 1997 yılında yaptığı, ülke genelini temsil eden bir çalışmada ise gençlerin %57.3'ü cinsel konulardaki bilgilerini yetersiz bulduklarını ifade etmişlerdir (17). 
Ergenlerin cinsellik ve üreme sağlığı konularında bilgi düzeyleri, onların bu bilgileri edindikleri kaynaklarla yakından ilişkilidir. Aslında ana-babalar çocuklarının cinsellikle ilgili konulardaki ilk eğiticileridir. Ana-babalar bu konuda çocuklarına doğrudan bilgi verdikleri gibi, çocuklarının cinselliğe yönelik tutum ve değer yargılarının gelişmesinde de önemli rol oynamaktadırlar. Çocukların ve gençlerin cinsel eğitimlerinde ideal olan, aile içinde başlayan eğitim sürecinin okullarda var olan formal cinsel eğitim programlan ile devam etmesidir (18). Ancak ülkemizin de içinde yer aldığı bazı ülkelerde cinsellikle ilgili konular aile içinde çok rahat konuşulamamaktadır. Ayrıca ana-babaların kendileri de cinsellikle ilgili formal eğitim programlarından geçmedikleri için bu konuda yeterli bilgiye sahip değillerdir (6, 19). 
Cinsellikle ilgili konularda ana-babalarıyla rahat bir şekilde konuşamayan ve okul yıllarında formal cinsel eğitim programlarından geçmeyen ergenlerin, bu konulara ilişkin bilgilerini güvenilir olmayan kaynaklardan edinme olasılıkları daha yüksek olabilecektir. DSÖ'nün gelişmekte olan ülkelere ait verileri, adolesanların cinsel konulardaki bilgi kaynağı olarak en sık arkadaş ve medyayı belirttiğini, öğretmen ve sağlık personelinden bilgi almanın nadir olduğunu ve ebeveynlerin cinsellikle ilgili primler kaynak olmadığını ortaya koymaktadır. Ayrıca gençlerin cinsel sağlığın farklı yönlerinde farklı bilgi kaynağını tercih ettikleri belirtilmektedir. Örneğin, adolesan kızlar mentruasyon ve gebelik gibi konularda daha çok annelerinden bilgi alırken, cinsel ilişki ve kontrasepsiyon konularını çoğunlukla arkadaşlarıyla konuşmaktadırlar. Cinsellikle ilgili konulardaki yanlış inanışlar ve bilgi düzeyinin düşük olması gençlerin, sağlık uygulamaları ve cinsel davranışlarının getireceği risklerden haberdar olmalarını önlemektedir (6). 
Üreme sağlığı konusundaki bilgi azlığı, adolesanların hem var olan sağlık uygulamalarının ve cinsel davranışlarının getireceği risklerden haberdar olmalarını hem de üreme yeteneklerini kullanırken özgür, bilinçli ve sorumlu şekilde karar vermelerini engelleyecektir (5, 6, 20). Bu nedenle, cinsellik ve üreme sağlığı konusunda ergenlere verilecek etkili bir eğitim ve danışmanlık hizmeti sorunların çözümünde etkili bir araç olacaktır.
1960’lı yıllarda cinsellik ve üreme konusunda, çocuklara ve gençlere verilecek eğitimin içeriğine ilişkin tartışmalar başlamıştır. Halen günümüzde bu konuya yönelik tartışmalar sürmektedir. Günümüzde birçok Batı ülkesinde cinsellik ve üremeye ilişkin bilgiler “Aile Yaşamı”, “Cinsel Yaşam”, “Cinsellik” gibi adlar altında ilköğretimden başlayarak üniversite eğitim programlarında zorunlu ya da seçmeli ders olarak okutulmaktadır (21, 22). Diğer yandan dünyadaki birçok ülke gençlere verilecek, cinsellik ve üreme eğitiminin erken yaşlarda başlamasının, gençleri cinsel aktivitelere yönelteceği endişesini taşımaktadır. Ancak, Birleşmiş Milletler HIV/AIDS Programı (United States HIV/AIDS Program -UNAIDS-) kapsamında, 68 ülkede yürütülen araştırmada iyi bir eğitimin ilk cinsel ilişkinin ertelenmesini sağladığı, cinsel açıdan gençleri HIV’den, cinsel yolla bulaşan diğer enfeksiyonlardan ve gebelikten koruduğu bulgularına ulaşılmıştır (23). Yapılan diğer araştırmalarda da benzer sonuçlara rastlanmaktadır (5, 24, 25).
Ülkemizde ise, ergenlere yönelik bir üreme sağlığı hizmeti verilmemektedir. Cinsellik ve üremeye ilişkin bilgiler, örgün eğitim programlarında ilköğretimden başlayarak fen bilgisi, hayat bilgisi ve ortaöğretimde biyoloji, psikoloji gibi derslerin ilgili üniteleri içinde sınırlı biçimde yer almaktadır. 1986-1987 eğitim-öğretim yılından itibaren ilk kez Sağlık Bilgisi Dersi, liselerde okutulmuş ancak 2-3 yıl sonra kaldırılmıştır. Bu ders daha sonra, 1996-1997 eğitim-öğretim yılından itibaren de yalnızca lise birinci sınıflarda zorunlu ders olarak okutulmaya başlamıştır (2, 26, 27). Ancak bu ders kapsamında da üreme sağlığına yönelik bilgiler yalnızca bir ünitede sınırlı biçimde yer almaktadır. Milli Eğitim Bakanlığı (MEB)’in 2000 yılında pilot il olarak İstanbul’da başlattığı ve 2003 yılına kadar tüm illere ulaşmayı amaçladığı “Ergenlik Döneminde Değişim Projesi”nde ise, ilköğretim öğrencilerine ergenlik dönemi ve üremeye ilişkin bilgiler verilmektedir. Proje kapsamında, öğrencilere bir ders saati içinde üreme sağlığı ile ilgili bilgiler özetlenerek anlatılmakta ve öğrencilere konuyla ilgili küçük bir kitapçık da verilmektedir. Bu projede hemşirelik yüksekokulu mezunu hemşireler eğitici olarak kullanılmaktadır (28).
Hemşireler bireyin, ailenin ve toplumun sağlığını korumak, geliştirmek ve hastalık anında uygun bakımı sağlamaya yönelik birçok rol üstlenecek biçimde yetiştirilmektedir. Tüm dünyada hastalıkların tedavisinden çok sağlığın korunması ve geliştirilmesine odaklanan anlayışın yaygınlaşmasıyla birlikte hemşirelerin eğitim ve danışmanlık rolleri de giderek daha fazla önem kazanmıştır. Hemşirelerin bu rollerini etkin bir biçimde yerine getirebilecekleri gerekli düzenlemeler yapıldığında, toplum sağlığının korunması ve geliştirilmesi konusunda önemli adımlar atılmış olacaktır (29).
Sağlıklı ya da hasta bireylere eğitim vermek üzere yetiştirilen hemşire öğrencilerin üreme fizyolojisi konusunda yeterli bilgiye sahip olmaları ve üreme fizyolojisi konusunda bütüncül bir hemşirelik bakımı vermesi beklenmektedir. Bu nedenle, birinci sınıftan itibaren ele alınan üreme sisteminin anatomisi ve fizyolojisiyle ilgili bilgilerin ve de üçüncü sınıfta ele alınan doğum ve kadın sağlığı hemşireliği dersindeki üreme fizyolojisiyle ilgili bilgilerin öğrenciler tarafından ne kadarının öğrenildiğini ortaya koyacak araştırmaların yapılması gereklidir. Üreme fizyolojisine ilişkin bilgileri yeterli düzeyde öğrenerek mezun olan hemşireler, hem kendileri açısından sağlıklı ve nitelikli bir yaşam için ivme kazanmış olacaklar hem de çevrelerine bu konuda danışmanlık yapabilecek kaynak kişi özelliği kazanacaklardır. 
Bu çalışma, üreme fizyolojisi bilgilerinin değerlendirilmesini sağlayacak çoktan seçmeli bir testin geliştirilmesini içermektedir. Bu test sayesinde öğrencilerin üreme fizyolojisi bilgilerine dayalı öğrenmelerinde bir değişme olup olmadığı belirlenebilecektir. Bu yolla hem öğrencilerin konuyla ilgili öğrenme eksiklikleri ve güçlükleri belirlenebilecek hem de üreme fizyolojisi konularına yönelik öneriler getirilebilecektir. Bu çalışma, yalnızca testin ön deneme uygulamasını içermektedir. Ön deneme uygulamasından elde edilen veriler ışığında teste son biçimi verilecek ve test asıl uygulamaya hazır duruma getirilecektir.
Üreme Fizyolojisi Bilgi Testinin Geliştirilmesi
Geliştirilmiş olan bir eğitim programı hakkında doğru kararlara ve yargılara ulaşılabilmesi, öncelikle geliştirilmiş olan programın doğruluğuna ve sağlamlığına daha sonra ise, bu programa dayalı olarak geliştirilecek ölçme aracının programa uygunluğuna bağlıdır (30). Bir ölçme aracı olarak kullanılması düşünülen testin işe yaraması, geliştirilmesinden uygulanmasına ve puanlanmasına kadar  geçen süreçte doğru adımların atılmış olmasına bağlıdır. Bu süreç literatürde “test geliştirme süreci” olarak nitelendirilmektedir (31). Yüksek kalitede bir test eldebilmek testin uygun ve doğru yöntemle geliştirilmiş olmasına bağlıdır (32). Bu çalışmada kullanılacak testin geliştirilmesi sürecine ilişkin aşamalar aşağıda tek tek ayrıntılarıyla ele alınmıştır.
TEST GELİŞTİRME SÜRECİ
Bu çalışmada üreme fizyolojisi bilgi testinin geliştirilmesi Kutlu ve Çok tarafından önerilen test geliştirme aşamaları dikkate alınarak gerçekleştirilmiştir (31). Her aşamanın gerekleri yerine getirildikten sonra bir üst aşamaya geçilmiştir. Bu nedenle test geliştirme aşamaları, aşağıda verilen sırayla açıklanmaktadır. 
1.	Test ile hangi özelliklerin ölçüleceğini belirleme
Üreme fizyolojisi bilgi testi; hemşirelikte lisans eğitimi gören öğrencilerin 3. sınıfa kadar anatomi, fizyoloji, dahiliye hastalıkları hemşireliği, cerrahi hastalıkları hemşireliği, doğum ve kadın sağlığı hemşireliği ve 4. sınıfta halk sağlığı hemşireliği derslerinde üreme fizyolojisine ilişkin aldıkları konuların kapsam içindeki ağırlıkları dikkate alınarak hazırlanmıştır. Buna göre, yüzde ağırlığı fazla konulardan daha çok soru, daha az olandan ise daha az soru hazırlanmıştır. Hazırlanan soruların, kapsamdaki önemli bilgileri (kritik davranış) ölçüyor olmasına özen gösterilmiştir. Bu kritik davranışların dökümü Ek-1’de verilmiştir. Üreme fizyolojisi bilgi testinde bulunan konular ve soru sayıları Tablo 1’deki gibidir.
Tablo 1. Üreme Fizyolojisi Bilgi Testinde Yer Alan Soruların Konulara Göre Yüzde Ağırlıkları ve Sayıları
Konular	Konuların Yüzde (%)
Ağırlıkları	Hazırlanan Soru Sayısı	Teste Alınan Soru Sayısı	
Üreme Sisteminin Anatomisi	
·	Kadın iç ve dış üreme organları
·	Erkek iç ve dış üreme organları
Üreme Sisteminin Fizyolojisi
·	Ovum ve sperm
·	Hücre bölünmesi	
·	Üreme sisteminin hormonal kontrolü
·	Üreme siklusu (döngüsü)			
20
10

12
12
22
24	
10
5

6
6
11
12	
9
2

3
3
10
8	
Toplam	100	50	35	
Dağılımdan da görüleceği gibi, derslerde üreme sisteminin fizyolojisi konusuna büyük ağırlık verilmektedir. Bu kapsamda ovum ve sperm, hücre bölünmesi, üreme sisteminin hormonal kontrolü ve üreme siklusu konuları ele alınmaktadır. Ayrıca üreme sisteminin anatomisi de kadın iç ve dış üreme organları, erkek iç ve dış üreme organları konularını ele alan ve derslerde önemli yer tutan bir kapsama sahip olduğu görülmektedir.
2.	Testin kimlere, niçin uygulanacağını ve uygulamadan elde edilen puanların hangi amaç ya da amaçlarla kullanılacağını saptama
Üreme fizyolojisi bilgi testi, hemşirelikte lisans eğitimi gören 3. ve 4. sınıf öğrencilerine uygulanacaktır. Testin amacı, hem öğrencilerin üreme fizyolojisi bilgi testinde yer alan maddelerden yüksek, orta düzey ve düşük yanıtlama beklenilen maddeleri yanıtlayıp yanıtlayamadıklarını, hem de hemşirelikte lisans eğitiminde verilen üreme fizyolojisi konusunun  etkili ve verimli olup olmadığını hakkında bilgi vermesidir.
Hemşirelikte lisans eğitimi alan 3. ve 4. sınıf öğrencilere uygulanmış olan ölçme aracında elde edilen verilere dayanarak; üreme fizyolojisi bilgi testinde yer alan soruların öğrencilerin üreme fizyolojisine ilişkin bilgilerini yeterli ve etkili ölçüp ölçmediği belirlenecektir.
3.	Testte kullanılacak, ölçülecek özelliğe en uygun madde tiplerini belirleme ve bu yönde madde yazma ya da sağlama
Üreme fizyolojisi bilgi testi için, konuları en iyi biçimde ölçeceği düşünülen çoktan seçmeli madde tipi tercih edilmiştir. Ayrıca çoktan seçmeli madde tipi ile çok sayıda kişiye ulaşılabilmektedir. Ölçme aracının geliştirilmesinde, ders kapsamında bulunan konular dikkate alınmıştır. Öncelikle Tablo 1’de verilen konuların kapsamında yer alan öğrenmelerin her biri (kritik davranışlar) tek tek belirlenmiş, daha sonra bu davranışla ilgili 50 adet test maddesi hazırlanmıştır. Test maddelerinin tümü, Doğum ve Kadın Sağlığı Hemşireliği Anabilim Dalı’nda görev yapan üç öğretim üyesi tarafından hazırlanmıştır.
4.	Test maddelerini dil ve bilimsel denetimden geçirme
50 adet çoktan seçmeli test maddesi, dil ve bilimsel denetimden geçirilmek üzere bir grup doğum ve kadın sağlığı hemşireliği uzmanına verilmiş, onların eleştiri ve önerileri alınmıştır. Bu amaç için denetim yapacak uzmanlara, hemşirelikte lisans eğitimi gören 3. ve 4. sınıf öğrencilerinin aldığı derslere dayalı olarak geliştirilmiş 50 maddelik test verilmiştir. Ayrıca denetim yapacak uzmanlara, denetimler arasındaki tutarlılığı sağlamak için yönergelerde verilmiştir. 
Üreme fizyolojisi bilgi testinin denetlenmesine yardımcı olacak yönergede;
a) üreme fizyolojisi bilgi testinin, hemşirelikte lisans eğitimi gören 3. ve 4. sınıf öğrencilerinin üreme fizyolojisine ilişkin aldıkları bilgileri ne derecede temsil etmekte olduğu,
b) üreme fizyolojisi bilgi testinde bulunan soruların dil ve anlatım yönünden (dil denetimi), bilimsel doğruluk yönünden (bilimsel denetim) incelenmesi istenmiştir. 
Bu yolla elde edilen bilgiler sayesinde hem programda hem de testte üzerinde “anlaşılamayan”, “hatalı” ve “düzeltilmesi gereken” maddeler uzman görüşlerine göre belirlenmiştir.
5.	Test maddelerini düzeltme (madde redaksiyonu yapma), amaca uygun maddeleri belirleme ve bu yolla ön deneme formunu oluşturma
Uzmanların önerileri ve eleştirileri tek tek incelenmiş, bu doğrultuda gerekli düzeltmeler yapılmıştır. Düzeltmeler yapılırken aşağıdaki noktalar dikkate alınmıştır:
a)	Bilimsel yanlışlığa sahip olduğu düşünülen maddeler,
b)	Aynı konuyu ölçtüğü düşünülen maddeler,
c)	Üreme fizyolojisi bilgisini ölçmediği düşünülen maddeler saptanmış ve sorunlu olduğu belirlenenlerin çıkarılması yoluna gidilmiştir. Bu yolla ölçme aracının kapsam ve görünüş geçerliği denetim altında tutulmaya çalışılmıştır. 
d)	Bilgi testinin ifadeleri, Türk dili ve anlatım açısından eleştiriler yönünde düzeltilmiştir. 
e)	Bilgi testinde yer alan sorulardan; soru kökü anlaşılmaz olan, ölçtüğü davranışı tam olarak ifade edemeyen ve gereksiz bilgiler taşıyanlar düzeltilmiş, seçeneklerden ise çok zor ya da kolay olduğu düşünülenler çıkarılarak yerine yenilerinin yazılması yoluna gidilmiştir.
Son düzeltmeler yapıldıktan sonra, hemşirelikte lisans eğitimi alan 3. ve 4. sınıf öğrencilerinin üreme fizyolojisine ilişkin bilgilerini kapsadığı düşünülen 35 adet çoktan seçmeli test maddesi, ön denemesi yapılmak üzere seçilmiştir.
6.	Testin ön deneme uygulamasının yapılacağı grubun belirlenmesi ve testin uygulanması
Uygulamanın yapılacağı üniversitelerin yöneticilerinden gerekli izinler alınmış ve testin ön deneme uygulaması, hemşirelikte lisans eğitimi alan öğrenciler üzerinde yürütülmüştür. Uygulamanın yürütüldüğü üniversiteler, sınıf düzeyleri ve öğrenci sayıları Tablo 2’de verilmiştir. 
Tablo 2. Testin Uygulandığı Üniversiteler ve Öğrenci Sayıları

Üniversiteler  	N	
Hacettepe Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu 3. sınıf 
Hacettepe Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu 4. sınıf 
Gazi Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu 3. sınıf 
Gazi Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu 4. sınıf 	86
98
33
22	
Toplam        	239	

Tablo 2’de görüleceği gibi, Hacettepe Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu’ndan 184,  Gazi Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu’ndan ise 55 öğrenci olmak üzere ön deneme uygulaması toplam 239 öğrenci üzerinde yürütülmüştür. Testin güvenirliği için uygulamaya alınan öğrenci sayısının olanaklar ölçüsünde fazla olmasına çaba harcanmıştır. Test uygulanmadan önce  öğrencilerden izin alınmış, öğrencilere uygulamanın amacıyla ilgili kısa bir açıklama yapılmış ve öğrencilere testler dağıtılarak soruları yanıtlamaları istenmiştir. 
7.	Bulguların yorumlanması
Ön deneme uygulaması sonunda elde edilen öğrenci puanları şöyle hesaplanmıştır:
·	Soruyu doğru yanıtlayana 1 puan,
·	Soruyu yanlış yanıtlayana 0 puan,
·	Aynı soruda birden fazla seçenek işaretleyene 0 puan,
·	Soruyu yanıtsız (boş) bırakana 0 puan verilmiştir.
Bu yolla iki tür puan hesaplanmıştır. Birincisi, bu yolla teste yanıt veren her bir öğrenci için kaç soru doğru yanıtladığını gösteren bir toplam puan (test puanı); ikincisi her bir sorunun kaç kişi tarafından yanıtlandığını gösteren bir toplam puan (madde puanı) bulunmuştur. Daha sonra hem test puanları hem de madde puanları yüzdelere dönüştürülmüş ve çalışmanın yorumları bu yüzdeler üzerinden yapılmıştır. Değerlendirmeler toplam 239 öğrenciye ait sonuçlar üzerinden yapılmıştır.

Öğrencilere ait puan dağılımı gösteren grafik aşağıda Çizelge 1’de verilmiştir.
Çizelge 1. Öğrencilerin Üreme Fizyolojisi Bilgi Testi Puan Dağılımları 

Çizelgeye göre, öğrenci puanlarının genellikle 17 - 28 puan aralığı arasında toplandığı ve 9 ile 35 arasındaki puanların genellikle normale yakın bir dağılım verdiği görülmektedir. Düşük puanlarda (1 - 8 puan aralığı) öğrenci bulunmama nedeni, uygulama grubunun 3. ve 4. sınıf öğrencilerinden oluşmasından ve bu öğrencilerin üreme fizyolojisi bilgi testini yanıtlarken önceki yıllara ait aldıkları derslerin bilgilerinden yararlandıklarından kaynaklandığı düşünülmektedir. Bu gerekçeler dikkate alındığında, testin ön deneme uygulamasından elde edilen dağlımın beklenen düzeyde olduğu söylenebilir. 
a)	Maddelerin psikometrik özelliklerinin yorumlanması
Maddelerin  sahip oldukları psikometrik özellikleri ortaya koymak amacıyla, öğrencilerin testteki maddelere verdikleri yanıtlardan iki temel madde istatistiği hesaplanmıştır; birincisi madde güçlük indeksi diğeri ise, madde ayırt edicilik indeksidir.
Madde  güçlük  indeksi (pj), testte yer alan her bir maddenin  doğru yanıtlanma yüzdesini göstermektedir. Bu yüzde bir maddeyi doğru yanıtlayan sayısının, toplam yanıtlayıcı sayısına bölünmesiyle elde edilir. Bu yüzde 0.00 ile +1.00 arasında değişen değerler alabilir. Bir maddeyi yanıtlayıcıların büyük bir bölümü  yanıtlamışsa maddenin sayısal değeri +1.00’e yaklaşır ve madde kolay bir madde olarak yorumlanır. Eğer bir maddeyi çok az kişi yanıtlamışsa maddenin sayısal değeri 0.00’a yaklaşır ve madde zor, güç bir madde olarak yorumlanır (33). Bu test kapsamında doğru yanıtlama yüzdeleri; 
·	0.00 - 0.19 arasında olan maddeler çok güç,
·	0.20 - 0.39 arasında olan maddeler güç,
·	0.40 - 0.59 arasında olan maddeler orta güçlükte,
·	0.60 - 0.79 arasında olan maddeler kolay,
·	0.80 - 1.00 arasında olan maddeler çok kolay olarak değerlendirilmiştir (34). 
Bu ölçütler doğrultusunda, doğru yanıtlanma yüzdesi 0.40 - 0.79 arasında olan maddeler üzerinde herhangi bir değişiklik yapılmadan alınacaktır. Doğru yanıtlanma yüzdesi  0.80 ve üzerinde olan maddeler testten çıkarılacak yerine güç geleceği düşünülen yeni madde hazırlanacaktır. Doğru yanıtlanma yüzdesi 0.29 - 0.39 arasında olan maddelerin ise madde analizine bakılarak soru kökünün ya da seçeneklerinin düzeltilmesi yoluna gidilecektir. 
Bir testte yer alacak maddelerin, o maddenin ölçtüğü özellik ne ise, o özelliğe sahip olanlarla olmayanları ayırması istenir. Bir başka deyişle, test puanı yüksek olanların maddeyi doğru yanıtlamaları, test puanı düşük olanların ise maddeyi yanlış yanıtlamaları ya da boş bırakmaları istenir (35). Test geliştirme sürecinde, bir maddeyi bilenle bilmeyeni ayırt etme yüzdesi olarak ele alınan değer, madde ayırt edicilik indeksi (rjx) olarak adlandırılır. Bu indeks -1.00 ile +1.00 arasında değişen değerler alır. Madde ayırt ediciliğin negatif değer alması, o maddeyi düşük puanlı kişilerin yanıtladığı, sıfıra yakın değerler alması yüksek ve düşük puanlı eş sayıda kişinin maddeyi yanıtladığı, pozitif değer alması ise o maddeyi yüksek puanlı kişilerin yanıtladığı anlamına gelir. Bu nedenle ayırt ediciliği negatif ve sıfır civarında olan maddelerin testte hiç kullanılmaması gerekir (36). Ebel (37)’den yararlanarak Kutlu (34) madde ayırt edicilik indekslerini aşağıdaki gibi düzenlemiştir. Buna göre madde ayırt ediciliği;
·	- (eksi) değer alan maddeler, testten düşük puan alan öğrencilerce yanıtlandığı için kullanılmaz,
·	0.00 - 0.15 arasında olan maddelerin ayırt ediciliği çok düşük,
·	0.16 - 0.29 arasında olan maddelerin düzeltilmesi gerekir,
·	0.30 - 0.49 arasında olan maddeler kabul edilebilir, 
·	0.50 ve üstünde olan maddeler ise iyidir.
Eğer maddenin ayırt ediciliği 0.30’un biraz altında ise gerekli düzeltmeler yapılmalıdır ve maddeler öyle kullanılmalıdır. Bu test kapsamında ayırt edicilik indeksleri şöyle alınmıştır: Madde ayırt edicilik indeksleri negatif olan maddelerle, 0.09 arasında olan maddeler testten çıkarılacaktır. Ayırt edicilik indeksleri 0.10 - 0.29 arasında olan maddeler, madde analizlerine bakılarak düzeltilecektir. Madde ayırt edicilik değerleri 0.30 ve üzerinde olan maddeler ise üzerinde herhangi bir değişiklik yapılmadan teste alınacaktır. 

Tablo 3. Testin Uygulandığı Üniversitelere Göre Test İstatistiklerine İlişkin Değerler
Üniversiteler

Test İstatistikleri	Hacettepe Üniversitesi	Gazi Üniversitesi		
	
3. Sınıf	
4. Sınıf	
3. Sınıf	
4. Sınıf	
Tümü	
Aritmetik Ortalama	22.9721.7020.9120.2321.93Standart Sapma5.604.604.193.574.88Ortanca23.0023.0021.0020.0022.00Tepedeğer (Mod)27.0023.0020.0020.0023.00Tabloda yer alan istatistiksel değerler testte yer alan 35 soru üzerinden elde edilmiştir. Bu değerler, ölçülen özellikler bakımından iki üniversitenin 3. ve 4. sınıf öğrencilerinin birbirine çok benzediklerini göstermektedir. Öğrencilerin, üreme fizyolojisi bilgi testinden elde ettikleri puan ortalamaları incelendiğinde, her iki  üniversitenin 3. ve 4. sınıf öğrencilerinin birbirine çok yakın olduğu görülmektedir. Ayrıca Hacettepe Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu’nun, Gazi Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu’ndan göreli olarak testte bir miktar daha başarılı olduğu da görülmektedir.Testte elde edilen istatistikler (aritmetik ortalama, mod ve ortanca), grubun bir miktar yüksek puanlarda toplandığı hakkında bilgi vermektedir. Ancak standart sapmanın değeri grubun homojen olmadığını göstermektedir.Tablo 4. Hacettepe ve Gazi Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulları 3. ve 4. Sınıflarına Uygulanan Üreme Fizyolojisi Bilgi Testine Ait pj ve rjx Değerleri Soru NoHACETTEPE ÜNİVERSİTESİGAZİ ÜNİVERSİTESİ 3. Sınıf4. SınıfTümü3. Sınıf4. SınıfTümüpjrjxpjrjxpjrjxpjrjxpjrjxpjrjx1	0.99	0.04	0.98	0.07	0.98	0.06	0.94	0.00	1.00	0.00	0.96	0.07	
2	0.98	0.08	0.96	0.15	0.97	0.12	0.91	0.30	1.00	0.00	0.95	0.13	
3	0.88	0.13	0.88	0.26	0.88	0.22	0.82	0.30	0.82	0.29	0.82	0.33	
4	0.62	0.42	0.26	0.30	0.42	0.48	0.33	0.30	0.09	-0.14	0.24	0.27	
5	0.99	0.04	0.91	0.07	0.95	0.06	0.88	0.20	0.95	0.00	0.91	0.07	
6	0.86	0.25	0.86	0.26	0.86	0.30	0.82	0.10	0.82	0.29	0.82	0.13	
7	0.86	0.21	0.90	0.22	0.88	0.18	0.91	0.30	0.86	0.29	0.89	0.27	
8	0.34	0.21	0.41	0.19	0.38	0.20	0.30	-0.10	0.23	0.00	0.27	-0.07	
9	0.49	0.58	0.47	0.41	0.48	0.56	0.52	0.00	0.45	0.57	0.49	0.27	
10	0.88	0.25	0.88	0.22	0.88	0.24	0.67	0.50	0.95	0.00	0.78	0.27	
11	0.84	0.42	0.87	0.30	0.85	0.32	0.82	0.20	0.91	-0.14	0.85	0.07	
12	0.62	0.63	0.54	0.52	0.58	0.62	0.73	0.50	0.50	0.71	0.64	0.67	
13	0.88	0.33	0.93	0.07	0.91	0.14	0.88	0.00	1.00	0.00	0.93	-0.07	
14	0.91	0.29	0.89	0.07	0.90	0.18	0.97	0.00	0.86	0.14	0.93	0.07	
15	0.60	0.67	0.55	0.48	0.58	0.54	0.52	0.70	0.45	0.29	0.49	0.53	
16	0.52	0.67	0.61	0.44	0.57	0.48	0.45	0.50	0.50	0.57	0.47	0.53	
17	0.86	0.21	0.84	0.26	0.85	0.22	0.76	0.20	0.64	0.43	0.71	0.33	
18	0.66	0.54	0.76	0.41	0.71	0.48	0.52	0.50	0.64	0.14	0.56	0.33	
19	0.80	0.29	0.90	0.04	0.85	0.18	0.82	0.30	0.86	0.00	0.84	0.27	
20	0.58	0.25	0.57	0.04	0.58	0.24	0.36	0.10	0.45	0.29	0.40	0.07	
21	0.91	0.21	0.74	0.33	0.88	0.26	0.82	0.50	0.77	0.43	0.80	0.47	
22	0.65	0.63	0.62	0.67	0.64	0.52	0.36	0.00	0.50	0.29	0.42	0.13	
23	0.64	0.58	0.63	0.56	0.64	0.52	0.67	0.20	0.73	0.57	0.69	0.33	
24	0.65	0.21	0.58	0.41	0.61	0.30	0.70	0.30	0.64	0.71	0.67	0.53	
25	0.49	0.33	0.36	0.22	0.42	0.34	0.24	0.00	0.36	0.00	0.29	0.13	
26	0.63	0.58	0.69	0.48	0.66	0.54	0.64	0.20	0.59	0.14	0.62	0.20	
27	0.67	0.58	0.61	0.48	0.64	0.56	0.70	0.60	0.55	0.57	0.64	0.60	
28	0.53	0.67	0.53	0.33	0.53	0.38	0.55	0.60	0.32	0.14	0.45	0.53	
29	0.27	0.38	0.18	0.37	0.22	0.38	0.24	0.40	0.09	-0.14	0.18	0.27	
30	0.51	0.67	0.32	0.44	0.41	0.58	0.36	0.10	0.27	-0.14	0.33	0.00	
31	0.47	0.71	0.37	0.56	0.41	0.64	0.52	0.60	0.36	0.43	0.45	0.60	
32	0.41	0.50	0.34	0.26	0.37	0.48	0.24	0.50	0.41	0.43	0.31	0.40	
33	0.19	0.25	0.15	0.15	0.17	0.18	0.27	0.10	0.14	0.00	0.22	0.13	
34	0.57	0.46	0.49	0.52	0.53	0.48	0.55	0.29	0.32	0.29	0.45	0.33	
35	0.22	0.29	0.22	0.15	0.22	0.22	0.15	0.10	0.18	0.43	0.16	0.33	

Test istatistiklerinden elde edilen analizler sonucunda üniversitelerin 3. ve 4. sınıflarına ait ortalama, standart sapma, ortanca ve mod değerlerinin birbirine çok yakın olduğu görülmüş, 3. ve 4. sınıf öğrencileri ayrıca birleştirilerek de madde analizi yapılmıştır. Bu analize ilişkin değerler Tablo 4’te verilmiştir. 
Tablo 4’ten elde edilen bilgiler ışında üniversitelerin doğru yanıtlama yüzdelerine (pj) ve ayırtetme yüzdelerine (rjx) ilişkin madde istatistik değerlerinin birbirine benzer olduğu görülmüş ve üniversitelerin birleştirildikten sonra tekrar madde analizi yapılmasına karar verilmiştir. Analize ilişkin sonuçlar Tablo 5’te görülmektedir.
Tablo 5. Hacettepe ve Gazi Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokullarına Uygulanan Üreme Fizyolojisi Bilgi Testine Ait pj ve rjx Değerleri 

Soru No	pj	rjx 	
1	0.98	0.02	
2	0.96	0.12	
3	0.87	0.22	
4	0.38	0.45	
5	0.94	0.05	
6	0.85	0.26	
7	0.88	0.17	
8	0.35	0.20	
9	0.48	0.49	
10	0.86	0.23	
11	0.85	0.23	
12	0.59	0.58	
13	0.91	0.06	
14	0.90	0.09	
15	0.55	0.52	
16	0.54	0.49	
17	0.82	0.23	
18	0.68	0.48	
19	0.85	0.14	
20	0.54	0.22	
21	0.82	0.32	
22	0.59	0.49	
23	0.65	0.49	
24	0.62	0.29	
25	0.39	0.29	
26	0.65	0.51	
27	0.64	0.49	
28	0.51	0.37	
29	0.21	0.40	
30	0.38	0.49	
31	0.42	0.60	
32	0.36	0.43	
33	0.18	0.14	
34	0.51	0.46	
35	0.21	0.28	

Elde edilen verilere göre 1, 2, 3, 5, 6, 7, 8, 10, 11, 13, 14, 17, 18, 19, 20, 25, 29, 33, 34, 35 numaralı maddelerden bazılarının soru köklerinin, bazılarının ise seçeneklerinin düzeltilmesine karar verilmiştir. Madde güçlük indeksi 0.30’un altında olan ve madde ayırt edicilik indeksleri 0.10’un altında olanların çıkarılması planlanmıştır. Buna göre, gruba kolay gelen üç soru tekrar madde yazmak güç olduğundan testten çıkarılmayacak, düzeltme yoluna gidilecektir. On dokuz soru      (4, 9, 12, 15, 16, 18, 21, 22, 23, 24, 26, 27, 28, 30, 31, 32, 34. maddeler) değiştirilmeden kalmıştır ve on altı soru da madde istatistiklerine bakılarak düzeltilecektir. Gerekli düzeltmeler yapıldıktan sonra tekrar uzman görüşüne sunulacaktır. 
b)	Test puanlarına ait ve KR 20 güvenirliklerinin yorumlanması
Üreme fizyolojisi bilgi testi, öğrencilerin doğru yanıtlarına 1, yanlış yanıtlarına  ise 0 puan verilerek puanlanmıştır. Buna göre, testten elde edilecek en düşük puan 1, en yüksek puan ise 35 olacaktır. Elde edilen test puanlarına ilişkin veriler Tablo 6’da verilmiştir.

Tablo 6. Testin Uygulandığı Üniversitelere ve Sınıflara Göre Güvenirlik Katsayıları (KR-20)

Üniversiteler	N	Güvenirlik Katsayıları
(KR 20)	
Hacettepe Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu 3. sınıf
Hacettepe Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu 4. sınıf
Hacettepe Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu 3. ve 4. sınıf
Gazi Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu 3. sınıf
Gazi Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu 4. sınıf
Gazi Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu 3. ve 4. sınıf	86
98
184
33
22
55	0.82
0.73
0.78
0.65
0.56
0.61	
Tüm Grup	239	0.76	

	Bu araştırmada, testin KR 20 güvenirliği 0.76 olarak bulunmuştur.  Her iki Hemşirelik Yüksekokulunun 3. ve 4. sınıfları ayrı ayrı incelendiğinde, 3. sınıfların KR 20 güvenirliği 4. sınıflara oranla daha yüksek bulunmuştur. Bu sonuç testin 3. sınıf öğrencilerinin öğrenme farklılıklarını belirleme de daha duyarlı olduğunu göstermektedir. Yine her iki Hemşirelik Yüksekokulu’nun 3. ve 4. sınıfları karşılaştırıldığında, Hacettepe Üniversitesi’nin KR 20 güvenirlik katsayısı Gazi Üniversitesi’ne göre daha yüksek bulunmuştur. Bunun nedeni testi yanıtlayan öğrenci sayısının Gazi Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu’nda daha az olması olabilir. Çünkü ölçülen kişi sayısı güvenirliğin artmasında ya da azalmasında etkili bir faktör olmaktadır (38). Ayrıca öğrenci sayısının azalması, grubun ölçülen özellikler bakımından daha homojen olmasına neden olabilmektedir (39). Bu güvenirlik değerlerine dayanarak, testte yer alan maddelerin üreme fizyolojisine ilişkin derslerde yer alan özellikleri ölçtüğü yani testin ölçülen özellikler bakımından iç tutarlılığa sahip olduğu ve aynı zamanda testin uygulama koşullarından gelen tesadüfi hatalardan da arınık olduğu da söylenebilir.
	SONUÇ
	Üreme fizyolojisi bilgi testinin KR 20 güvenirlik katsayısı 0.76 olarak bulunmuştur. Bu durum testte yer alan maddelerin aynı yeterliği (üreme fizyolojisi bilgileri) ölçtüğü hakkında bilgiler vermektedir. Testin kapsamı ve bu kapsama dayalı olarak geliştirilen maddeler hakkında uzmanlardan alınan görüşler ise testin geçerliği hakkında bilgi vermektedir. Buna göre, üreme fizyolojisi bilgi testinde yer alan 35 maddeden gerekli olanların düzeltilmeleri durumunda, testin üreme fizyolojisine dayalı bilgileri ölçebileceği düşünülmektedir.

KAYNAKLAR:
1.	Şahin B, Sağlık ölçümü ve kullanım alanlarına teorik bir bakış. Sağlık ve Toplum Dergisi 1999; 9(3): 3.
2.	Aile Planlamasında Temel Bilgiler. İnsan Kaynağını Geliştirme Vakfı, Damla Matbaacılık, Ankara, 1997.
3.	Köse R, Türkiye’de ana ve çocuk sağlığında mevcut durum, kaçırılan fırsatlar. Aktüel Tıp Dergisi 1999; 4(1): 33-36.
4.	Demir Ü, Şirin A, Saruhan A, Doğum-Kadın Sağlığı ve Hastalıkları Hemşireliği Ders Notları. İzmir, Ege Üniversitesi Basımevi, 1996.
5.	Kasule J, et al. Effects of a randomized health education ıntervetion on aspects of reprotuctive health knowledge and reported behaviour among adolescents in Zimbabwe. Soc. Sci. Med 1997; 44 (5): 573-577.
6.	Sezgin B, Akın A, Adölesan dönemi üreme sağlığı. Sağlık ve Toplum Dergisi Temmuz-Aralık 1998; 8(3-4).
7.	Taşkın L, Doğum ve Kadın Sağlığı Hemşireliği. 4. Baskı, Sistem Ofset Matbaacılık, Ankara, 2000.
8.	Çocuklara Yönelik Ulusal Faaliyet Programı 2000’li Yıllara Doğru. TC. Sağlık Bakanlığı Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü, Ankara, 1996.
9.	Sağlık Bakanlığı, Herkese Sağlık Türkiye’nin Hedef ve Stratejileri. Sağlık Bakanlığı Yayınları, Ankara, 2001.
10.	Gölbaşı Z, Adölesan Kızlara Yönelik Okula Dayalı Üreme Sağlığı Eğitim Programının Etkinliği. Hacettepe Üniversitesi Doktora Tezi, Ankara, 2002.
11.	 Nüfus ve Sağlık Araştırması 1998. Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etüdleri Enstitüsü, Macro İnternational Inc., Ankara, 1998.
12.	 Counselling Skılls Training in Adolescent Sexualıty and Reproductıve Health. A Facılıtators Guıde, WHO, Cenava, Switzerland, August 1993.
13.	 Erdem T, Ulukol B, Adölesan Sağlığı. Hacettepe Üniversitesi Halk Sağlığı ABD. Seminerler I 1997; 69-85.
14.	 Ip WY, Janita P, Chau C, Cjang AM, Lui MHL, Knowledge of and attitudes toward sex among Chinese adolescents. Western Journal of Nursing 2001;  23(2): 211-222.
15.	 Carrea M, Kaye JW, Philliber S, West E, Knowledge about reproduction, contraception and sexually transmitted infections among young adolescents in America cities. Social Policy 2000; 30(3).
16.	 Vicdan K, ve ark. Demographic and epidemiologic features of female adolescent in Turkey. J. Adolescent Health 1996; 18: 54-58.
17.	 Türk Ailesinde Adolesanların Sorunları. TC. Başbakanlık Aile Araştırma Kurumu, Takav Matbaacılık, Ankara, 1997. 
18.	 Cinsel Sağlık Bilgileri Eğitimi Öğretmen El Kitabı. İnsan Kaynağını Geliştirme Vakfı, İstanbul, 2000.
19.	 Özvarış ŞB, ve ark. Adölesanların cinsel bilgi düzeylerinin değerlendirilmesi. Sağlık ve Sosyal Yardım Vakfı Dergisi Nisan-Haziran 1995; 5 (2): 2-8.
20.	 Fincancıoğlu N, Kahire Konferansı Çerçevesinde Üreme Sağlığı. İçinde Gençlik, Cinsel Eğitim ve Üreme Sağlığı. Anadolu Matbaa ve Tic. Koll. Şti. İstanbul, 1995.
21.	Sakaoğlu N, Gençlerin Cinsel Eğitiminde Uygulama ve Yaklaşımlar. İçinde Gençlik, Cinsel Eğitim ve Üreme Sağlığı. Anadolu Matbaa ve Tic. Koll. Şti., İstanbul, 1995.
22.	Yörükoğlu A, Gençlik Çağı. Özgür Yayın Dağıtım Ltd. Şti., İstanbul, 1998.
23.	 UNICEF-Ulusların Gelişmesi 1999, New York, 1999.
24.	 Mitchell-DiCenso A, Thomas BH, Devlin MC, Goldsmith CH, Willan A, Singer J, et al. Evaluation of an educational program to prevent adolescent pregnancy. Health Education & Behavior 1997; 24(3): 300-312.
25.	 Tiezzi L, Lipshutz J, Wrobleski N, Vaughan RD, McCarthy JF, Pregnancy prevention among urban adolescents younger than 15: Results of the “In Your Face” program. Family Planning Prespectives 1997; 29: 173-176.
26.	 Koral S, Gençlerin Cinsel Eğitiminde Uygulama ve Yaklaşımlar. İçinde Gençlik, Cinsel Eğitim ve Üreme Sağlığı, Anadolu Matbaa ve Tic. Koll. Şti., İstanbul, 1995.
27.	 Coşkun A, Kızılkaya N, Arslan E, Lise Öğrencilerine Yönelik Üreme Sağlığı Eğitim Programı Modeli. IV. Ulusal Hemşirelik Eğitimi Sempozyumu 10-12 Eylül  1997 Kıbrıs; 126-133.
28.	 MEB Sağlık İşleri Daire Başkanlığı. Ergenlik Dönemi Değişim Projesi (ERDEP), 2000.
29.	 Daş Gölbaşı Z, Kutlu Ö, Lise öğrencisi adolesan kızlar için hazırlanan üreme sağlığı eğitim programına dayalı üreme sağlığı bilgi testinin geliştirilmesi. Hemşirelikte Araştırma Geliştirme Dergisi 2002; 4(2): 23-30.
30.	 Kutlu Ö, Eğitimde Verimliliğin Ölçülmesi Üzerine Bir Çalışma. Yayınlanmamış Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara, 1998.
31.	 Kutlu Ö, Çok F, Cinsel bilgi testinin geliştirilmesi. Eğitim ve Bilim Dergisi 2002; 27(123): 3-12.
32.	 Walsh WB, Betz NE, Test And Assessment. Third Edition, Prentice Hall, Englewood Cliffs, New Jersey, 1995.
33.	 Tekin H, Eğitimde Ölçme Değerlendirme. Ondördüncü Baskı, Yargı Yayınevi, Ankara, 2000.
34.	  Kutlu Ö, Ölçme ve Değerlendirme Dersi Yayımlanmamış Ders Notları. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi, Ankara, 2004.
35.	 Baykul Y, Eğitimde ve Psikolojide Ölçme, Klasik Test Teorisi ve Uygulaması. Ankara: ÖSYM Yayınları, 2000.
36.	 Özçelik DA, Test Hazırlama Kılavuzu. İkinci Baskı, Ankara: ÖSYM Yayını 5, 1989.
37.	Ebel RL, Measuring Educational Achievement. Prentice-Hall, Inc., Englewood Cliffs, New Jersey, 1965.
38.	Lord FM, Novick MR, Statistical Theories of Mental Test Scores.                   New Jersey: Addision-Westley Publician Company, 1968.
39.	Algina J, Crocker L, İntroduction to Classical and Modern Test  Theory.        New York: Holt, Rinehard and Wistone, 1986.

Ek - 1
Konu Kapsamına Göre Testle Ölçülmesi Amaçlanan Kritik Davranışlar

Soru No	Kritik Davranışlar	
1	Kadın dış üreme organlarını bilme	
2	Kadın iç organlarının  görevlerini bilme	
3	Kadın iç organlarının görevlerini bilme	
4	Kadın iç organlarının görevlerini bilme	
5	Erkek üreme organlarını bilme	
6	Erkek üreme organlarını bilme 	
7	Kadın iç organlarının  görevlerini bilme	
8	Hücre bölünmesini bilme	
9	Hücre bölünmesini bilme	
10	Üreme siklusunu (döngüsünü) bilme	
11	Üreme sisteminin hormonal kontrolünü bilme	
12	Üreme sisteminin hormonal kontrolünü bilme	
13	Üreme siklusunu (döngüsünü) bilme	
14	Üreme siklusunu (döngüsünü) bilme	
15	Üreme siklusunu (döngüsünü) bilme	
16	Dişi üreme hücresi olan ovumu bilme	
17	Üreme siklusunu (döngüsünü) bilme	
18	Üreme sisteminin hormonal kontrolünü bilme	
19	Üreme siklusunu (döngüsünü) bilme	
20	Üreme sisteminin hormonal kontrolünü bilme	
21	Üreme sisteminin hormonal kontrolünü bilme	
22	Üreme sisteminin hormonal kontrolünü bilme	
23	Üreme siklusunu (döngüsünü) bilme	
24	Erkek üreme hücresi olan spermiumu bilme	
25	Dişi üreme hücresi olan ovumu bilme	
26	Üreme siklusunu (döngüsünü) bilme	
27	Kadın dış üreme organlarını bilme	
28	Kadın iç üreme organlarını bilme	
29	Kadın iç üreme organlarını bilme	
30	Kadın iç üreme organlarını bilme	
31	Üreme sisteminin hormonal kontrolünü bilme	
32	Hücre bölünmesini bilme	
33	Üreme sisteminin hormonal kontrolünü bilme	
34	Üreme sisteminin hormonal kontrolünü bilme	
35	Üreme sisteminin hormonal kontrolünü bilme